Zaterdag 20/07/2019

Kunst

Dit is (voorlopig) de vroegst bekende ‘kunstuiting’ van de mens

Beeld RV

Voor grottekeningen ligt het walhalla niet langer in Spanje of Frankrijk. De oudst bekende grottekening bevindt zich al zeker 40.000 jaar in Borneo.

Minstens 40.000 jaar geleden tekende een prehistorische jager een bruin hoefdier op de wand van een grot. Niet in Spanje of Frankrijk, die erom bekend staan – maar 12.000 kilometer verderop, op Borneo. De vroegste uiting van figuratieve kunst tot dusver bekend, zo schrijven wetenschappers in Nature, opnieuw het bewijs dat West-Europa niet de bakermat is van hogere uitingsvormen van de mens.

Behalve de dierenvoorstelling, een wild rund, vonden de wetenschappers talloze handomtrekken. Van recenter datum (zo’n 21.000 jaar geleden, uit de laatste ijstijd) stammen langgerekte, menselijke figuren en nog meer handafdrukken, nu vaak met raadselachtige stippels en lijnen eromheen.

Hoewel de duizenden tekeningen al in de jaren 90 werden ontdekt in het ondoordringbare oerwoud van Oost-Kalimantan, is de techniek nu pas ver genoeg gevorderd om ze goed te dateren. Dit aan de hand van uraniumatomen in de kalkafzetting op de tekeningen.

Dat bewijst andermaal dat “vergelijkbare grotkunsttradities bijna tegelijkertijd zijn verschenen in het uiterste westen en het uiterste oosten van Eurazïe”, noteert het team onder leiding van Maxime Aubert van de Australische Griffith-universiteit.

Op Sulawesi, het buureiland van Borneo, vond Auberts team enkele jaren terug ook al grottekeningen uit de oude steentijd, al waren die iets minder oud. “Dat was spectaculair. Een enorme paradigmaverschuiving”, zegt hoogleraar oude steentijd Wil Roebroeks (Universiteit Leiden), niet betrokken bij de vondsten. “Deze nieuwe vondsten zijn extreem interessant en voegen belangrijke nieuwe informatie toe, al veranderen ze weinig aan het grote plaatje.”

Beeld RV

De schilderingen uit Borneo zijn een paar duizend jaar ouder dan de tot dusver vroegst bekende Europese uiting van figuratieve kunst, een uit ivoor gesneden beeldje van een vermenselijkte leeuw uit Duitsland. De tot dusver vroegst bekende dierentekeningen zijn nog wat jonger: 30.000 à 35.000 jaar oud, in de beroemde grot van Chauvet in de Ardèche.

Kennelijk maakte de mens rond die tijd in Europa de grote culturele sprong naar moderniteit, dachten archeologen daarom altijd. Wie tekeningen maakt, maakt zijn innerlijk immers tastbaar en geeft zijn mentale wereld door aan toekomstige generaties. “Een van de belangrijkste innovaties in de menselijke geschiedenis”, noemt Aubert de opkomst van grotkunst dan ook.

Meer dan één stijl

Maar inmiddels is wel duidelijk dat het geleidelijker ging. Ook in Afrika en zelfs bij de primitieve oermens homo erectus waren er al vroege aanzetten tot tekenen en krassen. En in Europa kladden onze voorgangers, de neanderthalers, al minstens 66.000 jaar geleden strepen en stippen op grotmuren, zo kwam begin dit jaar aan het licht.

Beeld RV

Daar komt nu de Indonesische kunst bij. “Het interessante is dat we meer dan één stijl zien”, zegt hoofdauteur Aubert in een toelichting. “We zien op het hoogtepunt van de laatste ijstijd een omslag van het afbeelden van dieren naar het tekenen van mensen. Ongeveer hetzelfde zie je in Europa. Daardoor lijkt dit hetzelfde fenomeen, maar dan aan de andere kant van de wereld.”

Zo goed als zeker zijn de tekeningen op Borneo gemaakt door moderne mensen. Er zijn zelfs aanwijzingen dat die al zowat 25.000 jaar lang in het gebied leefden, wat kan betekenen dat die mensen de grotkunst hebben ‘uitgevonden’. Maar Roebroeks is voorzichtig: “Het bewijs voor menselijke aanwezigheid vanaf 60.000 jaar geleden is daar gewoon nog niet sluitend.”

Beeld AP

Vooral de latere tekeningen, van zo’n 21.000 jaar geleden, zijn antropologisch interessant, onderstrepen de onderzoekers in Nature. Opeens gaat men lijnen tussen de handen tekenen en de handen zelf invullen met strepen en stippels. Dat kan erop wijzen dat de makers allerlei gedachten hadden over wie bij wie hoort, denkt Aubert. Zoals hij schrijft in Nature: “De stijl was gericht op het visueel vastleggen van opkomende systemen van sociale organisatie en culturele identiteit, groepsbinding en territoriale afbakening.”

borneo Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden