Zondag 20/10/2019

slag van waterloo

Die Napoleon was nogal een figuur

Wordt Waterloo met de 200ste verjaardag van de grote slag plots de moeite waard? Beeld Artur Eranosian

Elk jaar leggen horden toeristen duizenden kilometers af voor één blik op een gietijzeren leeuw en wat weiland. Geen Belg die het begrijpt. Of wordt Waterloo met de 200ste verjaardag van de grote slag plots wel de moeite waard?

Met het hoofd tussen de benen probeert Susana Brulein weer een beetje op adem te komen. "226 treden zijn geen lachertje", zegt ze tussen het hijgen door. Terwijl haar familie enkele meters verder uitzinnig tekeer gaat met een selfiestick, laat de Peruviaanse haar blik over het uitzicht glijden. De 45 meter hoge Leeuwenheuvel biedt uitzicht op weilanden, akkers en hier en daar wat huizen. Een toertje rond de gietijzeren Leeuw van Waterloo neemt - als je genoeg treuzelt - vijf minuten in beslag. Je ziet haar denken: heb ik hiervoor een hartinfarct geriskeerd? "Het is geen Machu Picchu, zoveel is duidelijk."

Aan de voet van de heuvel baant een Brits koppel zich tussen de graafmachines door een weg naar hun wagen. Stevige tred, gezichten op onweer. "Elke toeristische gids over België roemt Waterloo als een niet te missen historische trekpleister", zegt John, terwijl hij naar zijn autosleutels zoekt. Hij en zijn echtgenote waren op weg naar Frankrijk, maar hebben speciaal een omweg gemaakt. "Zeker met de 200ste verjaardag van de Slag bij Waterloo hadden we enige grandeur verwacht. Maar het is hier gewoon een werf."

Bloedserieus

John en Susana zijn een week te vroeg. Op 18 juni wordt in Waterloo het startschot gegeven voor de driedaagse herdenking van de beruchte nederlaag van Napoleon Bonaparte tegen de Britse hertog van Wellington en zijn verenigde troepen. Al kun je je nu - met al de zandheuvels, hekken en onbeplante terreinen - moeilijk indenken dat hier straks 180.000 mensen inclusief enkele royals verwacht worden. De kampplaatsen die het publiek een idee over het oorlogsleven van 200 jaar geleden moeten geven zijn nog niet klaar, en het leger is nog volop bezig om grasvelden in modder- bestendige parkings om te bouwen.

Alles staat in het teken van wat de 'grootste historische reconstructie in de Europese geschiedenis' moet worden, maar het is vooral de heruitvoering van de bloederige strijd die tot de verbeelding spreekt. Zo'n 5.000 re-enacters zullen straks rond de Leeuwenheuvel onder het gedreun van artilleriegeschut de befaamde slag tussen de Britse, Nederlandse, Hannoverse en Pruisische geallieerden en de Fransen nog eens haarfijn overdoen.

Voor mannen als Jeremy Grade is re-enactment meer passie dan hobby. Een taak die hij bloedserieus neemt. Zelfs dagen voor de grote reconstructie, als hij in uniform in brasserie Waterloo aan de Leeuwenheuvel een drankje nuttigt, blijft hij in zijn rol. "Ik behoor tot de garde de l'état-major impériale", wil de dertiger enkel kwijt. Pas na aandringen leren we dat Grade in de week een (werkzoekende) conciërge uit Waterloo is, en slechts in het weekend Franse soldaat. Dat hij zijn uniform voor 3.000 euro op de kop heeft getikt in een gespecialiseerde maatwinkel. "Een prikje, anderen tellen tot 15.000 euro neer." Drie jaar geleden bond hij zichzelf voor het eerst een cape van de Franse garde aan. "Ik ben er ingerold via een vriend. We repeteren het hele jaar door in de weekends en vakanties, in België, maar ook in Nederland, Duitsland en Rusland. Voor ons bestaat er dan niets anders."

Voor de adrenaline doet hij het niet, zegt hij. Evenmin is hij op zoek naar een tweede jeugd van soldaatje spelen. "Ik heb gewoon heimwee naar een vervlogen tijd. Ik had liever in de tijd van Napoleon geleefd. Toen mannen nog echte mannen waren, die eer hoog in het vaandel droegen. Vandaag leven we in een sleur, doen we niets anders dan consumeren en rekeningen betalen."

Ook Napoleon is volgens Grade "verkeerd begrepen". "Als hij had gewonnen, hadden we hier wellicht niet gestaan. De wereld zou er wel anders hebben uitgezien. Hij heeft veel oorlog en doden op zijn geweten, maar eigenlijk had hij als einddoel wat iedereen vandaag ook zo graag wil: een verenigd Europa."

Hij verontschuldigt zich. Hij moet dringend weg om te repeteren. Nog maar enkele dagen voor hij voor tienduizenden bezoekers theatraal het loodje moet leggen. De zenuwen zijn strak gespannen. "Dit is een hobby, maar tegelijk zijn we professionals. Alles moet tot in de puntjes kloppen. Wist u dat er volgende week zelfs staatshoofden komen kijken?"

De Leeuw van Waterloo, nog heel even "gewoon een bouwwerf", maar volgend weekend in ere hersteld. Beeld Artur Eranosian
Nieuwe hoogtepunt op de Waterloosite is de 3D-film waardoor je jezelf even midden in het strijdgevoel waant. Beeld Artur Eranosian

Maxima en Camilla

Naast leden van het Belgische koningshuis zullen ook de Nederlandse Willem Alexander en Maxima aanstaande donderdag mee toekijken hoe een ultieme aanval van de Franse garde aan de kasteelboerderij van Hougoumont voor de tweede keer in de geschiedenis op een mislukking uitdraait en Napoleon richting Parijs moet vluchten. Prince Charles en Camilla komen een dag eerder de boerderij bezichtigen.

Maar in Frankrijk is de nederlaag van 'hun' Napoleon 200 jaar na datum duidelijk nog steeds niet verteerd. Frankrijk stuurt zijn kat naar het spektakel, op hun ambassadeur uit Brussel na. Eerder sprak het land al een veto uit tegen een Waterloo-herdenkingsmunt van 2 euro, omdat zo'n "negatief symbool de Europese eenheid zou ondermijnen". Het compromis was een munt van 2,5 euro waar je in het echte leven niet mee kunt betalen.

Toch zullen er straks ook enkele duizenden 'gewone' Fransen in het publiek zitten. Helaas, voor wie nog zin heeft in een 19de- eeuwse veldslag: alle spektakels en activiteiten tijdens de driedaagse zijn uitverkocht. Maar het vernieuwde museum, waarover later meer, blijft ook hierna zeer de moeite waard.

Geïnteresseerden kunnen de reconstructie van de veldslag donderdag overigens in realtime volgen op Klara. De radiozender maakt een marathonuitzending in Waterloo van zes uur 's ochtends tot acht uur 's avonds. "De combinatie van dit stukje onmisbare geschiedenis en spektakel spreekt nu eenmaal veel mensen aan", klinkt het bij de organiserende vzw Bataille de Waterloo.

History repeats: Waterloo 2015

Om de tweehonderdste verjaardag van de Slag bij Waterloo te vieren, worden volgende week twee epische fases in de historische strijd nagespeeld. Met een totaal budget tussen de 8 en 10 miljoen euro zijn daarbij duidelijk kosten noch moeite gespaard. Met behulp van 5.000 re-enacters met perfect nagemaakte uniformen, sabels en bajonetten, 2.000 begeleiders, 300 paarden en 100 kanonnen zal op 19 juni de 'Aanval van het Franse leger' in alle hevigheid geëvoceerd worden. Op 20 juni volgt de niet minder heroïsche 'Tegenaanval van de geallieerden'. Het evenement gaat van start op 18 juni met Inferno, een grootse openingsshow vol muziek, dans, projecties en vuurwerk, zodat u het strijdgewoel van toen kunt herbeleven als was het gisteren, maar dan "in een poëtisch en imaginair universum".

Groot vraagteken

Maar het moet meer zijn dan dat. Want zelfs tijdens het jaar - als er geen 5.000 verklede mannen elkaar op een heuvel met bajonet te lijf gaan - lokt Waterloo duizenden toeristen van over de hele wereld. Waarom, dat is een groot vraagteken voor veel Belgen. Want wie ooit in zijn jeugd de quasi verplichte schoolreis naar de Leeuwenheuvel heeft bijgewoond, weet: de Capri-Sonne of Cécémel die je van de meester of juf kreeg was meestal het hoogtepunt van de trip.

Oké, de geschiedkundige verhalen over de terugkeer van Napoleon na diens verbanning naar het eiland Elba en de veldslag spraken als kind al tot de verbeelding. En de 226 treden om de Leeuwenheuvel te beklimmen waren een avontuur op zich.

Maar behalve saaie musea, een weiland zonder het minste spoor van de historische strijd die er werd uitgevochten en een gietijzeren leeuwenmonument, was er niets te zien in Waterloo. En die leeuw, symbool van de overwinning van de monarchieën, zag er vanop de grond een stuk indrukwekkender uit dan wanneer je eenmaal boven op de heuvel stond.

Een teleurstelling die later enkel geëvenaard werd bij een bezoek aan De Kleine Zeemeermin in Kopenhagen. Of de Mona Lisa in het Louvre. Was het dat maar? De toeristen laten er zich alvast niet door afschrikken. Bij bosjes zakken ze af naar Waals-Brabant. Omdat de toeristengidsen nu eenmaal stellen dat je naast de Brugse grachten, het Atomium en het Antwerpse Steen, Waterloo moét hebben gezien. Al waarschuwt de Lonely Planet er wel voor dat "een slagveld nu eenmaal gewoon een veld is".

Jeremy Grade, re-enacter. Beeld Artur Eranosian
Wordt Waterloo met de 200ste verjaardag van de grote slag plots wel de moeite waard? Beeld Arthur Eranosian

Sluit je ogen

Jane en Steve, een ander Brits koppel, zijn niettemin onder de indruk. "Deze plek ademt gewoon geschiedenis", zegt Steve, een kwieke veertiger in short en sneakers. Hij heeft geen reconstructie nodig om Waterloo te appreciëren. "Sluit je ogen en je ziet het allemaal gebeuren. Een bezoek aan deze plek is belangrijk, al was het maar om in ons druk bestaan even stil te staan bij de gebeurtenissen die onze landen hebben gevormd en hoe het had kunnen zijn."

Een bus vol bezoekers uit Taiwan, op rondreis in West-Europa, stopt aan brasserie Wellington. De inzittenden hebben welgeteld drie uur voor ze weer verder moeten naar de volgende halte: Manneke Pis in Brussel. Er wordt gretig gefilmd en geselfied. Onder de reizigers ook Jackie Chen en Rachel Lee, koppel op huwelijksreis. "Parijs was toch iets romantischer", geeft Chen toe in gebrekkig Engels. "Maar hier leer je iets bij. Die Napoleon was nogal een figuur."

De leeuw ziet er nog hetzelfde uit als we herinneren van bij de schoolreis, en een standbeeldje van Napoleon zelf is door de jaren en weersomstandigheden zelfs wat verkleurd. Maar er is wel degelijk iets nieuws in Waterloo. Zopas - net op tijd voor de herdenking - opende het nieuwe museum zijn deuren op een boogscheut van het slagveld.

Bewegende schilderijen

Zelfs wie geen geschiedenisfanaat is, kan moeilijk ontkennen dat deze expo een bezoek waard is. De fresco's en poppen van Wellington en co., gebogen over een landkaart, zijn gebleven, maar ook uitgebreid met 'bewegende' schilderijen die de veldslag uur na uur ontvouwen. Sabels en geweren in een glazen doos zeggen op zich weinig, maar de bijhorende instructiefilmpjes die tonen wat voor schade één sabelslag bij een watermeloen kan aanrichten, spreken wél tot de verbeelding. Er zijn interactieve spelletjes en quizzen voor de jonge bezoekers. Maar het hoogtepunt is de 3D-film van een kwartier waarbij je jezelf bijna ín het strijdgewoel waant. We hebben een vrouw zelfs even zien wegduiken, toen tienduizenden Franse bajonetten frontaal de aanval inzetten. Om even later gek te worden bij het zien van de Napoleonhoeden en bronzen minileeuwtjes in de souvenirshop.

Ook Susana uit Peru blijft niet onbewogen na het museumbezoek.

"Knap gedaan. Het is toch belangrijk dat dat stuk geschiedenis niet vergeten wordt. En de heuvel mag dan niet dezelfde magie of mysterie oproepen als Machu Picchu, rustgevend is het hier wel." Zelf is ze jaren geleden voor de liefde naar België verhuisd. Haar familie uit Peru is enkele dagen op bezoek. "Waar neem je ze anders op een maandag mee naartoe? Bovendien is het centrum van Waterloo hier niet ver vandaan. Het is daar heel leuk om te shoppen. Zéér mooie winkels."

De zwanenzang van Napoleon

Dag op dag 200 jaar geleden stond het 120.000 man sterke leger van Napoleon Bonaparte in Waterloo tegenover de Britten van de Hertog van Wellington die de steun hadden gekregen van het Pruisische leger. Na zijn ballingschap op Elba was de gewezen Franse keizer opnieuw in Parijs opgedoken, zette koning Lodewijk XVIII aan de dijk, kreeg de steun van volk en leger, en liet aan iedereen weten dat hij enkel nog vrede wou. Daar bleek weinig van te kloppen, want Napoleon stelde een immense troepenmacht samen om 'zijn' grenzen van Europa definitief vast te leggen. Maar de veldslag die zijn grootste triomf moest worden, draaide op 18 juni 1815 uit op een smadelijke nederlaag in Waterloo.

Het Napoleontische leger werd in de pan gehakt en Frankrijk verloor zijn machtspositie in Europa.

Hoe het er op het slagveld aan toeging, wordt aanschouwelijk gemaakt in deze sterke docufilm uit 2010 van de Brusselse filmmaker Hugues Lanneau, gebaseerd op schriftelijke getuigenissen van soldaten. Om alvast in de stemming te komen, kunt u 's ochtends vanaf 10u45 de herdenking van de Slag bij Waterloo volgen met commentaar van Flip Feyten en Frankrijk-kenner/auteur Bart Van Loo.

Docufilm 'Waterloo, l'ultime bataille', donderdag 18/6, 23u10, Canvas en 'Herdenking van de Slag' bij Waterloo, 10u45, Eén.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234