Zaterdag 21/09/2019

Wetenschap

Deze Amerikaan bouwt een raket om te zien of de aarde rond is

‘Dit is wat er mis is met de wereld vandaag de dag. Niemand weet meer wat echt is. (…) Dus ik bouw gewoon mijn eigen raket, zodat ik met mijn eigen ogen kan zien wat de vorm is van de wereld waarop we leven.’ Beeld Rocketman The Documentary

De Amerikaan Mike Hughes bouwt zelf een raket om te controleren of de aarde echt rond is. Een extreem geval, maar in zijn wantrouwen over de wetenschap staat hij zeker niet alleen. Is dat allemaal pure dwaasheid, of ergens ook een beetje gezonde twijfel? 

Hij ziet er eenzaam uit, midden in de Mojavewoestijn in de Verenigde Staten, in de cockpit van een zelfgemaakte raket, met de punt gericht op de hemel.

Rook onder de staart. En daar gaat-ie, Mike Hughes, een zestigplusser op een zes meter lange vuurpijl. Binnen de kortste keren schiet hij met meer dan 500 kilometer per uur door de helblauwe lucht.

Mike Hughes, beter bekend als Mad Mike, is niet zomaar een durfal. De lancering op deze voorjaarsdag in 2018 vormt slechts de opmaat voor zijn eindmissie: zichzelf zo hoog de atmosfeer inschieten dat hij met eigen ogen kan zien of de aarde wel echt rond is.

‘Ik geloof hierover niemand op zijn woord’, zegt Mike in een filmpje op YouTube. Hij krijgt financiële steun van Research Flat Earth, een organisatie die de ronding van de aardbol in twijfel trekt.

Mike krijgt er flink van langs, in reacties op sociale media over het nieuws van zijn zelfbouwraket. ‘Wat een idioot’. ‘Sluit hem op in een gekkenhuis.’ ‘Zijn volgende missie? Een raket naar de maan, om te bewijzen dat die gemaakt is van kaas. Blauwe kaas om precies te zijn.’

Nu zijn mensen die geloven dat de aarde plat is, zoals Mad Mike, vrij zeldzaam. Maar de Amerikaan staat niet alleen in zijn wantrouwen tegen instituties en wetenschap en zijn drang zelf naar bewijzen te zoeken.

Zo blijkt uit een peiling van EenVandaag dat 60 procent van de ouders twijfelt over de informatie die instanties als het RIVM en de GGD geven over vaccinaties. Een op de drie ouders bezocht websites als Kritisch Prikken, een berucht dwaallicht over het nut van vaccinaties. Dit terwijl de wetenschappelijke consensus is dat vaccins veilig zijn en alleen al in Nederland duizenden sterfgevallen voorkomen hebben.

Beeld uit de documentaire Rocketman (2019). Beeld Rocketman the Documentary

Voordat we wetenschapstwijfelaars als Mike en de vaccinatieweigeraars wegzetten als mensen die hun verstand hebben verloren: je zou ze óók kunnen zien als trouwe volgers van Descartes. Dat zegt Victor Gijsbers, filosoof en universitair docent aan de Universiteit Leiden. René Descartes veroorzaakte in de 17de eeuw een wetenschappelijke revolutie door de methodische twijfel te introduceren. Die komt erop neer dat je in principe aan alles moet twijfelen – of het nu je zintuigen zijn, heilige geschriften, wat je ouders je vertelden of inzichten van wetenschappers. Bouw liever zélf vanaf de grond een bouwwerk van kennis. Gijsbers: ‘Daar zit expliciet het idee in dat je iets alleen moet geloven als je het zelf kan checken. Descartes denkt overigens dat dit proces alleen geschikt is voor wijze en verstandige mensen; wie minder begaafd is, kan beter gewoon anderen volgen.’

Mad Mike zegt in een interview: ‘Dit is wat er mis is met de wereld vandaag de dag. Niemand weet meer wat echt is. (…) Dus ik bouw gewoon mijn eigen raket, zodat ik met mijn eigen ogen kan zien wat de vorm is van de wereld waarop we leven.’

Alle experimenten bij natuur- en scheikunde op school, de afleidingen van formules bij wiskunde, de veldonderzoeken bij biologie en aardrijkskunde – allemaal moedigen ze jonge geesten aan zelf te ontdekken hoe de wereld werkt. Gijsbers: ‘Het ideaal van Descartes heeft heel lang standgehouden. En houdt ons eigenlijk nog steeds in zijn greep.’

Complexer

Maar die greep kan ook onaangenaam worden. In de tijd van Descartes kon je misschien nog, als je je heel boos maakte, in één mensenleven de complete stand van de natuurkunde leren en zelf controleren met experimenten. Een paar generaties later is dat volslagen onhaalbaar. Gijsbers: ‘De wetenschap is veel complexer dan Descartes vermoedde. Het is ondoenlijk om alles zelf te willen checken.’

Wanneer weet een mens dan genoeg om te kunnen zeggen: zo zit het, en niet anders? Catarina Dutilh Novaes, filosoof en hoogleraar aan de VU, is gespecialiseerd in precies die vraag. Het draait allemaal om de balans, zegt ze. ‘Een zekere mate van autonomie, waarbij je zelf claims checkt, is goed. Maar er komt een punt waarop je kennis tekortschiet en je een ander zult moeten vertrouwen.’

Zonder dat vertrouwen zou elke generatie vanaf nul moeten beginnen met kennisverwerving, en zijn kinderen hun hele leven vooral bezig om het werk van hun ouders en grootouders te factchecken. Wetenschappelijk bewijs is voor een groot gedeelte ook sociaal bewijs. Je neemt iets voor waar aan omdat je de bron vertrouwt.

Beeld uit de documentaire Rocketman (2019) waarin ‘Mad Mike’ Hughes (links) in de Mojavewoestijn in de VS zichzelf lanceert in zijn zelfgebouwde raket.

Daarbij is het wel zaak om goed in de gaten te houden waar die bron verstand van heeft, waarschuwt Dutilh Novaes. ‘We zijn geneigd eerder familie en vrienden te geloven dan buitenstaanders. Sociaal gezien logisch, want die familie en vrienden zullen je eerder helpen als je in de problemen zit. Maar die oom en tante zonder medische scholing moet je je natuurlijk niks laten wijsmaken over een onderwerp als vaccinaties.’

Liever op de wetenschapper vertrouwen dus, bij onderwerpen als gezondheid? ‘Ik ben niet van de stroming Trust me, I’m a scientist. Wetenschappers moeten ook de kern van hun onderzoek kunnen uitleggen aan leken. Een bepaalde mate van wetenschappelijke basiskennis onder de bevolking is zeer wenselijk, zodat mensen ook tot hun eigen conclusies kunnen komen.’

Zelfs samenwerkende wetenschappers begrijpen elkaars werk lang niet altijd tot in detail, zegt Dutilh Novaes. ‘Maar ze stellen elkaar wel kritische vragen. Hoe heb je dat experiment gedaan? Heb je het experiment herhaald om te kijken of er dan hetzelfde resultaat uitkomt? Daardoor verwerf je kennis op basis van zowel je eigen redeneringsvermogen als sociaal vertrouwen in iemands expertise.’

Omslachtig

Terug naar Mike en zijn raket. Als je dan tóch zelf wilt controleren of de aarde rond is, is zo’n retourtje ruimte dan de handigste manier? Wetenschappers rekenden al eens uit dat je de kromming van de aarde pas kunt zien vanaf 10,5 kilometer hoogte. Mike kwam tot nu toe niet hoger dan 0,6 kilometer en wil zichzelf daarom de komende jaren vanaf een ballon gaan lanceren.

Nogal omslachtig, vindt astronoom Frans Snik van de Universiteit Leiden. Hij wijst op een oud experiment van de Griek Eratosthenes, geboren in het jaar 276 voor Christus. Erastosthenes, hoofd van de bibliotheek van Alexandrië, wist dat er op 21 juni in de Egyptische stad Aswan een moment totaal geen schaduwen te zien waren. De zon stond daar dan recht boven het aardoppervlak.

Beeld Rocketman The Documentary

Honderden kilometers verderop was er op het moment dat de zon op z’n hoogst stond wél een schaduw te zien onder een rechtopstaande stok. Eratosthenes kon op basis van de verhouding tussen de lengte van de stok en de schaduw, en de afstand tussen de twee meetpunten, zelfs de omtrek van de aarde akelig nauwkeurig uitrekenen. En dat al meer dan 2.000 jaar voor Mad Mike zijn raket ging bouwen. Wie het experiment van Eratosthenes op meerdere plekken herhaalt, zal vanzelf ontdekken dat de meetuitkomsten alleen te rijmen zijn met een ronde aarde.

Snik wijst op het Eratosthenes Experiment, waarbij scholieren wereldwijd het experiment van de Griek herhaalden en foto’s van hun metingen online plaatsten. Wat Snik maar zeggen wil: waarom steekt die Mad Mike niet gewoon een stok in de grond op het moment dat de zon het hoogst aan de hemel staat, en vraagt een vriend een paar honderd kilometer noordelijker of zuidelijker hetzelfde te doen?

Moet hij natuurlijk wél die vriend vertrouwen wanneer die de lengte van de schaduw doorbelt.

‘Mad’ Mike Hughes in de Mojavewoestijn. Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234