Vrijdag 20/05/2022

De vrije wil bestaat niet

PE Author

Jan Verplaetse bewijst het met een wetenschappelijke studie

Jan Verplaetse is professor moraal- filosofie aan de Universiteit Gent.

Van oudsher heeft de mens de rotsvaste overtuiging dat hij vrij en bewust kan beslissen. Jongeren lepelt men in dat ze moeten nadenken vooraleer ze handelen. Criminelen krijgen te horen dat ze vrij waren om het verkeerde pad te kiezen. Daarom verdienen ze straf. De idee van een vrije wil is een der centrale pijlers van onze cultuur. Ons hele strafrecht is gebouwd op die ene idee.

In een recente publicatie in het vakblad Nature Neuroscience tonen wetenschappers aan dat deze idee een illusie is. De opvatting dat de mens over een bewuste vrije wil beschikt, is stilaan onhoudbaar geworden.

De neurowetenschappers demonstreerden dat ons brein circa tien seconden vooraleer proefpersonen een beslissing namen die keuze al gemaakt had. Het team vroeg hen om in een scanner hetzij een linker- hetzij een rechtertoets in te drukken. Om de halve seconde verscheen een letter op het scherm. De proefpersonen onthielden bij welke letter ze beslist hadden om links dan wel rechts te drukken. Statistische analyse wees uit dat de activiteit in bepaalde hersenregio's meerdere seconden voor de bewuste keuze toeneemt. Dit is niet zo opmerkelijk. Bewuste processen worden immers altijd onbewust voorbereid. Wel opmerkelijk is dat die hogere activiteit de keuze van de proefpersonen, linker- of rechterknop, accuraat voorspelde. De conclusie lijkt onafwendbaar dat die breingebieden ruime tijd voor de bewuste beslissing 'wisten' wat de proefpersonen zouden kiezen. Niet de persoon, maar het brein maakte de keuze. Al hadden alle deelnemers het gevoel dat wij zo goed kennen: dat we vrij en bewust kunnen kiezen.

Wie vertrouwd is met neurowetenschappen, denkt nu onmiddellijk aan de experimenten van Benjamin Libet uit de jaren tachtig. Libet toonde toen aan dat onze bewuste keuze pas optreedt nadat sommige breingebieden al een beslissing hadden genomen. Maar zijn onderzoek bleef controversieel. Niet het minst omdat hij verschillen van slechts enkele fracties van seconden mat. In de nieuwe studie bedraagt het verschil om en bij de tien seconden. Die kritiek vervalt dus definitief.

Die studie toont opnieuw de diepe kloof tussen mensbeeld en wetenschap. De wetenschappelijke visie op de vrije wil wordt stilaan dramatisch. In de hoofden van wetenschappers heeft het vrije bewustzijn nog de politieke macht van een protocollair koningshuis. Het mag al tevreden zijn dat het af en toe eens geïnformeerd wordt over de genomen beslissingen. Het echte machtscentrum ligt niet bij de vrije wil, maar bij onbewuste processen. Zij nemen de beslissingen lang voordat we het zelf doen.

Het vrije bewustzijn is bovendien een monarchie die zich nog in het ancien régime waant. Het is een treurig hoopje zelfbedrog dat zichzelf absolute macht voorspiegelt. Hierdoor dringt de dramatische visie ook niet tot ons bewustzijn door. Onze vrije wil is immuun voor vernietigende waarheden. Want waarom moeten we ons iets aantrekken van die nieuwe kennis? Wij voelen ons toch vrij. Waarom moeten we iets opsteken uit die bevindingen? Wijzelf zijn toch niet veranderd. Alleen onze kennis is dat.

Er zijn twee goede redenen om dit gemakkelijke standpunt te verwerpen. Een eerste reden is zuiver intellectueel. Wie pretendeert om een eigentijds, rationeel mensbeeld te hebben, kan wetenschappelijke empirie niet vrolijk combineren met een naïeve kijk op de vrije wil. Die combinatie is even potsierlijk als een neuropsycholoog die voor zijn bevindingen een beroep doet op een immateriële ziel. Geen wetenschappelijk mensbeeld zal volledig zijn zolang men niet precies verklaart hoe die illusie ons die krachtige ervaring van vrijheid bezorgt. Geen intellectueel zal overtuigen als hij of zij zich beroept op een voorbijgestreefde opvatting over de vrije wil.

In de tweede plaats leidt dit standpunt tot onrechtvaardige toestanden. Zelfs de meest filosofische opvattingen hebben erg praktische gevolgen. Delinquenten ervaren rechtstreeks de gevolgen van een achterhaalde visie op de vrije wil. Volgens hun rechters hadden zij de vrijheid om geen delinquent te worden. Pleidooien voor ontoerekeningsvatbaarheid botsen op het hooggestemde dogma van de vrije wil dat in het Belgische strafrecht zelfs geen gradaties kent. Je hebt het of je hebt het niet.

Omdat rechters inzien dat die visie te absoluut is, ontstaat willekeur in de beslissing tot bestraffing dan wel tot een maatregel. Om maar één voorbeeld te geven. Psychopaten beschouwt men als toerekeningsvatbaar en worden dus gestraft. Maar heeft een geïnterneerde de pech om als 'psychopaat' gelabeld te worden, dan wordt zijn verblijf in de interneringsinstelling voor onbepaalde tijd verlengd. De reden: de kans op recidive ligt veel te hoog. Anders gezegd: hij heeft geen vrije wil om geen misdadiger te zijn. Consequent is anders.

De neurowetenschappen dringen aan op een herziening van het klassieke wilsconcept in maatschappij en mensbeeld. Je kunt wetenschap niet tegelijk lof toezwaaien en de rug toekeren. Een gedegen mensbeeld verdraagt immers geen zelfbedrog.
De vzw breinwijzer organiseert op 8 mei in Gent een debatavond over 'Ik was het niet, het was mijn brein'. www.breinwijzer.be.

undefined

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234