Maandag 16/05/2022

#DMKlimaat

"De planeet redden kan misschien zelfs gratis"

null Beeld © GETTY IMAGES
Beeld © GETTY IMAGES

De strijd tegen de opwarming is makkelijker en goedkoper dan we denken. "We moeten alleen af van de ideologische profeten die doemdenken prediken. De blokkade zit niet in de feiten, maar in ons hoofd."

BARBARA DEBUSSCHERE

'Schol! Op de planeet!' De rijzige Afro-Amerikaan en de potige Aziaat die samen grijnzend het glas heffen op hun deal om deze bol te redden: het wordt nog een iconisch beeld.

Toen Barack Obama en zijn Chinese collega Xi Jinping op 12 november scherpe maatregelen aankondigden om de opwarming van de aarde tegen te gaan, was vriend en vijand stomverbaasd. Zo positief was klimaatnieuws in geen tijden geweest. Was de crisis dan plots voorbij? Of hadden de twee leiders te veel gedronken?

Jarenlang gijzelden de twee grootste CO2-uitstoters elke poging om een wereldwijde klimaatdeal te sluiten die de emissie van broeikasgassen afremt. "Wij zijn een ontwikkelingsland, hebben recht op groei en dus mogen wij veel CO2 uitstoten", herhaalden de Chinezen steeds. "Wij willen onze economie niet verzwakken door groene ingrepen", klonkt het in de VS.

undefined

Historisch

Die 'wij doen wat we willen-mentaliteit' is nu verleden tijd. China belooft vanaf 2030 minder CO2 uit te stoten; Obama verdubbelt de Amerikaanse inspanningen. Op zich is dat onvoldoende om de opwarming af te wenden, maar daarmee geven de belangrijkste economieën op de planeet voor het eerst samen aan dat klimaatactie in hun eigen belang is, en zeker geen economische achteruitgang moet betekenen. Een historische zet.

"Dit is pas leiderschap", zo reageerde de Britse topeconoom Nicholas Stern. De twee leiders gaan met hun beslissing namelijk regelrecht in tegen wat veel te veel mensen denken: dat het klimaat een luxeprobleem is.

Nee, Obama en Xi lijden niet aan zinsverbijstering. Ze luisteren naar 's werelds beste economen, die zeggen dat de opwarming afremmen net dé manier is om de economie een boost te geven. We hoeven helemaal niet te kiezen tussen het redden van de planeet of het redden van de economie. Je kunt het allebei tegelijk doen.

"Het idee dat economische groei en klimaatactie niet samengaan, is een misvatting, die wordt gevoed door belangen en ideologie", concludeert Nobelprijswinnaar Economie Paul Krugman. "Meestal hoor je het bij mensen ter rechterzijde; mensen die normaliter zeggen dat vrijemarkteconomieën eindeloos flexibel en creatief zijn. Maar als je hen vraagt of ze wel weten wat die ongebreidelde CO2-uitstoot eigenlijk kóst, dan klinkt het opeens dat de industrie onmogelijk in staat is om zich aan te passen aan nieuwe richtlijnen.

"Dan lijken ze alle mogelijke excuses te zoeken om de klimaatverandering te kunnen negeren, en ten koste van alles te vermijden dat de belangen van de sector van de fossiele brandstoffen worden geschaad", schrijft Krugman.

Volgens Krugman heeft die 'rechtse' stelling gezorgd voor de algemene, beruchte klimaatmoeheid: het gevoel dat we er toch niets kunnen aan doen, en dat er geen alternatief is voor hoe we nu produceren, leven, consumeren.

Een andere, al even fatalistische doctrine voedt die verlamming nog meer. Ze is te horen bij antiglobalisten en klinkt zo: 'Weg met het kapitalisme, altijd meer groei lukt niet op een eindige planeet.' Krugman: "Ook dat is klimaatwanhoop, maar dan door linkse groeperingen die verkeerdelijk menen dat je het groeipad moet verlaten om de planeet te redden." Om de impasse te doorbreken, is het volgens de Amerikaanse econoom cruciaal dat die doemprofeten schaakmat worden gezet. "Want klimaatpessimisme is compleet fout."

undefined

null Beeld ZAK
Beeld ZAK
null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Ander soort groei

Ignace Van Doorselaere, CEO van lingeriebedrijf Van de Velde, klimaatexpert Mathias Bienstman (Bond Beter Leefmilieu) en professor economie Paul De Grauwe (London School of Economics) zijn het grotendeels met hem eens.

Over de antiglobalistische visie zegt Van Doorselaere: "Groei is niet per se strijdig met eindige grondstoffen. Hernieuwbare energie zoals zon, wind en water kunnen groei schragen. Veel winst komt net uit diensten, zoals telecom en internet, die weinig of geen grondstoffen verbruiken of de voetafdruk zelfs verlagen."

De Grauwe vindt het antiglobalistische dogma daarnaast ook strategisch 'onpraktisch'. "Heel wat landen hebben nu maar een vijfde van onze rijkdom. Tegen hen zeggen: 'Stop met rijker worden', maakt het niet gemakkelijker om met hen ooit een klimaatdeal te sluiten. En er is nog iets: ook bij een nulgroei blijf je grondstoffen verbruiken. Je stelt alleen het moment uit dat ze opraken."

"De groei van het bruto nationaal product (bnp) is een eng criterium om de kwaliteit van een economie aan af te meten", zegt Bienstman. "Neem nu een verzorgingstehuis. Dat kan de productiviteit opkrikken door de mensen elk jaar wat sneller te wassen, maar is dat het soort groei dat we willen? Is kwaliteit niet ook belangrijk? In onze diensteconomie moeten we gaan wennen aan wat minder groei, zoals ook de Franse econoom Thomas Piketty zegt. Maar binnen een tragere economie kan winst zitten in meer kwaliteit, meer duurzaamheid, gezondere manieren van produceren."

De omslag naar een CO2-arme economie hoeft bovendien helemaal niet duur te zijn. "Vandaag is het makkelijker om de uitstoot te beperken dan we enkele jaren geleden voor mogelijk hielden", zegt Krugman. "Een sterke uitstootbeperking zou zelfs tot snellere groei leiden. De planeet redden kan dus op een goedkope manier. Misschien is het zelfs gratis."

Twee miljoen banen

Het klinkt als een utopie, maar het is de conclusie van het Internationaal Monetair Fonds en de Global Commission on the Economy and Climate, een uitgebreid panel van experts. "Tegen 2030 kunnen we 50 tot 90 procent van de CO2-reducties realiseren én tegelijk een half miljard mensen uit de armoede halen. Landen van alle inkomensniveaus zijn in staat die duurzame groei realiseren", concluderen de auteurs.

Hoe dat kan? Enerzijds wordt de opwarming te duur. Elke stap om de effecten ervan weg te werken, is pure winst. Luchtvervuiling bijvoorbeeld brengt zware kosten met zich mee.In 2012 liep het prijskaartje in de EU op tot 124 miljard euro. In sommige landen nemen de ziektekosten een hap van 4 procent uit het bnp. In China is dat 10 procent. Dat remt ontwikkeling en groei.

Anderzijds is de groene technologie van de 21ste eeuw de hippiefase ontgroeid. Hoewel er wereldwijd jaarlijks 600 miljard dollar naar subsidies voor fossiele energie gaat (zes keer meer dan voor groene energie), zijn de kosten van zonne-energie sinds 2010 gehalveerd. Ook de prijs voor windenergie zakt spectaculair. De snelst groeiend economieën betrekken nu al een kwart van hun energie uit hernieuwbare bronnen.

Investeren in groene oplossingen betaalt zichzelf dus snel terug in de vorm van betere gezondheid, meer jobs (duurzame restauratie van gebouwen bijvoorbeeld kan in Europa twee miljoen banen opleveren), grotere industriële efficiëntie, sterkere natuurlijke rijkdommen en grotere energie-onafhankelijkheid.

De klimaatcrisis is volgens de economen dan ook de uitgelezen hefboom om de economie de broodnodige stimulans te geven. "Om af te kicken van steenkool en olie is tussen 2015 en 2030 slechts 5 procent meer aan investeringen nodig dan voorzien. We schatten dat alleen al de elektriciteitssector koolstofarm maken tussen 2015 en 2035 een netto financieel voordeel van 1,4 biljoen euro kan opleveren", schrijven Stern en zijn mede-auteurs.

Ze adviseren tegelijk drie ingrepen op drie terreinen: innovatie, efficiënter gebruik van grondstoffen en investeren in nieuwe infrastuctuur in steden, de landbouw en de energie-productie. "De volgende vijftien jaar zal op die terreinen meer dan 72 biljoen eurogeïnvesteerd worden. Dat is een pracht van een kans die we niet mogen laten voorbijgaan", stellen de auteurs. De komende vijftien jaar kan 2,4 biljoen euro bespaard worden als je minder uitgestrekte steden bouwt, met veel openbaar vervoer. Nu kost 'lintbebouwing' de Amerikaanse economie jaarlijks321 miljard euro door overtollig transport, energieverlies en vervuiling.

"Groei of groen is inderdaad een vals dilemma", reageert Van Doorselaere. "Een eeuw geleden dachten veel industriëlen ook dat een groeiend sociaal bewustzijn de industrie in West-Europa zou schaden. Maar er kwam economische groei omdat de koopkracht steeg. Dat geldt nu voor de milieucrisis. Die is een bron van nieuwe ideeën, en dus van industriële ontwikkeling: betere isolatie, elektrische auto's, et cetera. Wanhoop is onterecht, want economie is net de wereld altijd heruitvinden met wegen, internetkabels, smart grids, windturbines."

Slaan we dat pad niet in, dan zullen we te maken krijgen met landen waarvan de economie instort, benadrukt De Grauwe. "Maar de middelen om een omslag te maken zijn voorhanden. Economie gaat niet om altijd meer spullen produceren. Er zijn talrijke keuzes die we kunnen maken over wat we consumeren en hoe. Ja, de sector van de fossiele brandstoffen zal daar last van hebben en misschien zelfs uitdoven, maar er komen allerlei betere alternatieven."

Spelregels

Het is volgens economen geen toeval dat die groene omslag al aan de gang is. Nu al heeft China de jaarlijkse toename in steenkoolconsumptie gereduceerd van 18 procent tien jaar geleden naar nul vandaag. Groot-Brittannië timmert aan een uitstootreductie van 80 procent tegen 2050. Dat zal een groei opleveren die 1,1 procent hoger ligt dan bij een status quo. Grote aandeelhouders trekken hun centen terug uit de riskante fossiele sector. Bedrijven met pientere cleantech bloeien.

's Werelds grootste bedrijven, waaronder voedingsgiganten, verbinden zich ertoe te stoppen met de ontbossing, die goed is voor een vijfde van de CO2-uitstoot. Apple-CEO Tim Cook reageerde recent op klimaatsceptische aandeelhouders die groene ingrepen niet lusten met: "Verkoop je aandeel dan maar."

Toch zal het niet vanzelf gaan. Voor een groene omslag die diepgaand en duurzaam is, zijn internationale spelregels nodig.

"De vrije markt haar gang laten gaan is geen optie, want die draait nu eenmaal om winst op korte termijn", zegt De Grauwe. "De subsidies aan de fossiele sector zijn fout, en moeten met behulp van internationale afspraken uit het systeem worden geschrapt."

Die vraag naar spelregels wordt ook geuit door multinationals en investeerders zelf. Grote vissen waaronder AXA Group en pensioenfondsen, en de CEO's van Europa's grootste energieproducenten, vragen een internationaal akkoord om een prijs op CO2-uitstoot te plakken.

Enige beperking

Ook de Belgische specialisten benadrukken de noodzaak van internationale afspraken en een CO2-prijs. Alleen dat laatste duwt de economie echt in een groene richting. Maar politici zijn er bang voor. In de EU betalen de zwaarste industrieën al voor hun uitstoot. Uit angst dat de bedrijven naar het buitenland vluchten, krijgen ze echter massa's uitstootrechten gratis, waardoor het systeem zijn doel mist. Bienstman: "De EU doet tussen 2020 en 2030 zo'n 250 miljard euro uitstootrechten cadeau aan de meest vervuilende bedrijven. Wraakroepend."

Ook het IMF toont dat alleen al de bijkomende voordelen van een CO2-prijs, los van de klimaatwinst, in de meeste landen groot zijn - ook wanneer ze zo'n prijs invoeren terwijl andere landen dat niet doen. De belastinginkomsten stijgen, en je bespaart al evenzeer, omdat er minder vervuilingsziektes en files zijn. En zo zie je maar weer: eigenbelang en de planeet redden gaan samen.

De Grauwe: "Het klimaat zou geen ideologische kwestie meer moeten zijn." Van Doorselaere: "We zouden moeten leren uit het succes van Groen. Zit de staat in geldnood? Laat de vervuiler dan wat meer betalen. Dat levert pure winst op, voor ons allemaal. Alles is mogelijk. De enige beperking zit in ons denken."

Barbara Debusschere

bant plastic en 'veel goedkope brol', zowel in de afdeling voeding als kleding. Ze verplaatst zich in de stad zo veel mogelijk te voet of met de metro, neemt zich altijd voor vliegreizen te compenseren en denkt: 'Niet op een verkaveling wonen en niet elke dag in de file staan, helpt ook.'

undefined

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234