Woensdag 19/06/2019

Noordpool

De planeet is het noorden kwijt. Letterlijk

Los van smeltende ijskappen, blijft de geografische noordpool waar ze is. De magnetische noordpool daarentegen, schuift steeds verder weg. Beeld David De Vleeschauwer

We zijn – letterlijk – het noorden kwijt. De magnetische noordpool, de basis van al wat met navigatie te maken heeft, verplaatst zich sneller dan ooit gemeten. Dat heeft gevolgen voor kompassen, de luchtvaart en zelfs de navigatie-app op uw smartphone. “Langeafstandsvluchten kunnen er snel 100 kilometer naast zitten.”

De magnetische noordpool, het punt waarnaar een kompas immer en altijd wijst, is de voorbije twee jaar telkens zo’n 55 kilometer verschoven. Sinds de wetenschap die verschuivingen in kaart brengt, sinds 1831, gebeurde dat nooit sneller. Normaal verschuift het magnetische noorden namelijk bijna vier keer trager, met zo’n 15 kilometer per jaar. Nu gaat het dus flink in overdrive. Het kruipt steeds verder weg van het noorden van Canada en sluipt richting Siberië. 

Waarom dat plots zoveel sneller gaat? Daarvoor bestaat nog geen sluitende verklaring. Al ligt de verklaring bij de stromingen in de vloeibare buitenkern van de aarde, stelt professor Manuel Sintubin, geoloog aan de KU Leuven. Die stromingen zijn de motor achter dat beweeglijke magnetische noorden. “Dat beweegt nu sneller dan we ooit vaststelden, maar wat betekent dat? Eén of twee eeuwen aan waarnemingen, dat is niéts op een geologische tijdslijn. We hebben weinig zicht op de evolutie van die bewegingen.”

Het middelbaar

Om helemaal mee te zijn, spoelen we even terug naar de les aardrijkskunde in het middelbaar. Eerst en vooral: het verschil tussen de geografische en de magnetische noordpool. Het geografische noorden ligt onveranderd op dezelfde plek: helemaal bovenaan de wereldbol. Het staat, uiteraard, loodrecht tegenover het geografische zuiden. De denkbeeldige lijn tussen die twee punten is de as waarrond de aarde draait. Die punten worden geassocieerd met hun magnetische naamgenoten, maar vallen er niet mee samen. Neem nu het magnetische noorden. Dat ligt niet op de noordpool zoals we ze kennen, maar is een krachtveld ergens ten noorden van Canada. Het is altijd in beweging en verplaatst zich in een gebied in het topje van de wereldbol. 

Waarom doet het dat? We grijpen terug naar de rudimentaire samenstelling van onze planeet: korst, mantel en kern. Die kern wordt opgedeeld in een vaste binnenkern en een vloeibare buitenkern. Die laatste begint op zo’n 2.900 kilometer onder het aardoppervlak en bestaat uit stromen van een vloeibare nikkel-ijzerlegering. Die stromingen doen zich heel chaotisch voor. Ze vormen een soort lappendeken van vlekken. Sommige van die vlekken zijn erg actief, andere zijn veel minder sterk. Die dynamiek beïnvloedt het aardmagnetisch veld, dat de planeet omringt, en zorgt dus ook voor de verschuivingen van de magnetische noord- en zuidpool.

Deze NASA-illustratie schetst het aardmagnetisch veld tussen noord- en zuidpool. Beeld Getty Images

Dat natuurlijk fenomeen, letterlijk zo oud als de aarde zelf, schakelt nu plots een versnelling hoger. Dat is veel meer dan een theoretisch verhaal, maar kan een impact hebben op ons dagelijks leven. De wijzer van het kompas zoekt uiteraard altijd dat punt, terwijl het kompas dan weer de basis is van al wat met navigatie te maken heeft. Zowel lucht- als scheepvaart, de gps in uw wagen en de Waze-app op uw smartphone kunnen niet zonder. Daarom is het belangrijk dat al die navigatietoestellen worden aangepast aan de nieuwe locatie van het magnetische noorden.

“Neem nu de luchtvaart. Bij langeafstandsvluchten kan dat voor een serieuze afwijking zorgen. Mocht men er geen rekening mee houden, zou men er snel 100 kilometer naast zitten”, zegt de Leuvense geoloog Manuel Sintubin. “Of voor wie zijn gps wil gebruiken in het hoge noorden van Canada. Op dit moment kan je daar staan met het geografische noorden langs je ene en het magnetische langs je andere kant. Dan maakt een kompas of gps je niet veel wijzer. Voor ons land heeft die afwijking eigenlijk weinig gevolgen. Je kan nog altijd probleemloos met de gps van a naar b rijden. Vanuit ons standpunt ligt het magnetische noorden achter de geografische noordpool, dat maakt dus weinig verschil.”

Uw smartphone

De verschuivende polen hebben dus geen invloed op een ritje van Bredene naar Bree. Toch is het, gezien de voorbeelden hierboven, van uiterst belang om die beweeglijke polen goed in kaart te brengen. Dat is de verantwoordelijkheid van het zogenaamde World Magnetic Model (WMM), dat door Amerikaanse en Britse wetenschappers wordt bijgehouden. Daarna wordt het model zowel door de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, de NAVO en zelfs u en ik gebruikt. Het wordt namelijk automatisch ingeburgerd in alle iOS- en Android-smartphones. 

Het model krijgt normaal om de vijf jaar een nieuwe versie. De laatste dateert van 2015 en op de nieuwe was het normaal wachten tot 2020. De sneller schuivende noordpool steekt daar een stokje voor. Het World Magnetic Model voorzag twee weken geleden al een update, maar die kwam er niet door Donald Trumps droommuur aan de Mexicaanse grens. Dat verhitte debat zorgde voor een zogenaamde shutdown van de Amerikaanse overheid. Omdat die een essentiële partij is binnen het WMM, kon dat dus niet. De update werd twee weken uitgesteld, tot woensdag. De Noord-Canadezen onder ons kunnen hun kompas weer met een gerust hart bovenhalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden