Donderdag 17/10/2019

Psychologie

De omstander die niks doet is een mythe

Voorbijgangers halen vechtersbazen uit elkaar in het station van Aarschot, vorige zomer. Beeld RV

Psychologen veronderstellen al vijftig jaar lang dat ‘de massa’ bij noodsituaties passief toekijkt, omdat iedereen denkt dat iemand anders moet ingrijpen. Klopt niets van, blijkt uit een nieuw internationaal ­onderzoek.

Bij hoogoplopende ruzies en vechtpartijtjes op straat schieten voorbijgangers in de regel te hulp om de boel te sussen. Dat is “compleet verbazingwekkend” en een “behoorlijk radicale ontdekking”, zeggen de onder meer Amsterdamse onderzoekers die het allemaal op beveiligingscamera’s zagen gebeuren.

Al vijftig jaar veronderstellen psychologen dat er zoiets is als het ‘passieve-omstandereffect’ (bystander effect in het Engels): bij noodsituaties kijkt de massa toe zonder iets te doen, kennelijk vanuit het besef dat iemand anders de kastanjes maar uit het vuur moet halen. Hoe meer omstanders, des te anoniemer we ons voelen en des te kleiner de kans dat er iemand ingrijpt.

Amsterdam, Kaapstad, Lancaster

“Maar dat is helemaal niet wat wij zien”, zegt cultureel antropoloog Marie Rosenkrantz Lindegaard van het Nederlands criminologisch onderzoeksinstituut NSCR, die een groot internationaal onderzoek leidde naar de kwestie. “Integendeel, we zien voortdurend voorbijgangers in actie komen en ingrijpen. Volledig anders dan de theorie voorspelt.”

Samen met collega’s uit Denemarken en Engeland bestudeerde Lindegaard in totaal 219 met veiligheidscamera’s gefilmde opstootjes in Amsterdam, Kaapstad en de Britse stad Lancaster. Haast in alle gevallen kwamen voorbijgangers tussenbeide om de boel te kalmeren. Ze trokken vechtersbazen uit elkaar, gingen tussen ruziezoekers in staan, of probeerden de onruststokers te laten doorlopen. En hoe meer voorbijgangers, des te groter de kans op ingrijpen – juist bij grote menigtes is er altijd wel iemand die ingrijpt.

Alleen bij ruzies tussen stelletjes en een enkel geval waarbij een dief in elkaar werd geslagen grepen omstanders laat of niet in. “Kennelijk ervaart men dat als een onderonsje waar men niet tussen hoeft te komen”, zegt Lindegaard. Ook bij opstootjes tussen vrouwen komt de menigte later in actie. “Misschien zien we die als minder gevaarlijk”, vermoedt Lindegaard.

Bijzonder is dat de waarnemingen uit drie verschillende landen komen, benadrukt het team. Ook uit het gewelddadige Zuid-Afrika, waar ingrijpen in een straatruzie bepaald niet zonder gevaar is. “Dat lijkt erop te wijzen dat dit een universeel verschijnsel is”, zegt Lindegaard. “Ik zou het niet meteen altruïsme noemen, maar blijkbaar zijn we bereid risico te nemen om de morele orde te bewaren.” Toch trekt de vredestichtende mens wel ergens de grens, blijkt uit vervolgonderzoek waaraan Lindegaard nog werkt: bij gewapende overvallen komen omstanders minder vaak tussenbeide.

Krachtig mechanisme

Een belangrijke studie en kenmerkend voor een kanteling die de laatste jaren gaande is, zegt sociaal psycholoog Paul van Lange (VU Amsterdam), niet betrokken bij het nieuwe onderzoek. Vanouds dacht men dat omstanders zich minder verantwoordelijk voelen naar mate er meer zijn. “Maar de laatste jaren zijn we sterk van dat idee teruggekomen. In de echte wereld speelt ook de reputatie van mensen een belangrijke rol. Het straalt negatief op mij af als ik niks doe – dat is een krachtig mechanisme dat mensen toch aanzet tot actie.”

De nieuwe studie, die binnenkort verschijnt in vakblad American Psychologist, is de eerste grootschalige test van het omstandereffect in het gewone leven. Tot dusver onderzocht men het effect vooral in het lab, door proefpersonen te vragen hoe ze in een bepaalde situatie zouden reageren. Maar het is de vraag of dat wel geschikt is om noodsituaties op straat te begrijpen, zegt Van Lange. “In het lab worden verschillende verklaringen los van elkaar getoetst. De rol van reputatie, die in de echte wereld zo’n grote rol speelt, blijft in experimenten daarom vaak onderbelicht.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234