Maandag 05/12/2022

Stamcelpionier

De man die blinden opnieuw laat zien

null Beeld Karin Sunvisson
Beeld Karin Sunvisson

Blinde mensen het gezichtsvermogen teruggeven, waarna ze je in tranen omhelzen. Stamcelpionier Robert Lanza slaagt in deze Jezuspraktijk. 'Zijn onderzoek is het eerste bewijs dat stamceltherapie doeltreffend en veilig is.'

BARBARA DEBUSSCHERE

Een rancher van 75 jaar met een blind oog kan opnieuw paardrijden. Anderen met aangeboren vormen van blindheid kunnen weer alleen naar de supermarkt, de computer gebruiken, hun horloge lezen of alleen naar de luchthaven trekken. Het internationale team onderzoekers dat in The Lancet de resultaten publiceerde van stamceltherapie bij mensen met erfelijke blindheid, hadden zulke resultaten niet verwacht.

"Deze mensen kunnen opnieuw dingen die wij als vanzelfsprekend beschouwen, maar die hun levenskwaliteit in een klap veel verbeterd hebben. Een van de patiënten barstte in huilen uit en omhelsde me", zegt Robert Lanza, stamcelpionier aan de slag bij Advanced Cell Technology, het Amerikaanse bedrijf dat het onderzoek sponsorde.

De in totaal achttien patiënten in het onderzoek lijden aan een van twee ernstige oogziektes. De ene ziekte, leeftijdsgebonden maculaire degeneratie (AMD), treedt op bij het verouderen en veroorzaakt 80 procent van de blindheid in de geïndustrialiseerde wereld. De andere ziekte, de ziekte van Stargardt, is de meest voorkomende vorm van blindheid op jonge leeftijd.

Bij beide aandoeningen is er iets mis met het netvlies, het laagje weefsel in het oog met twee soorten lichtgevoelige cellen die cruciaal zijn om iets te zien: staafjes en kegeltjes. Een ander laagje ligt over het netvlies (retina), het retinaal gepigmenteerd epithelium, of RPE. Dat laagje moet de staafjes en kegeltjes voeden. Bij de twee ziektes gebeurt dat niet meer, waardoor de staafjes en kegeltjes aftakelen en het zicht stilaan ook.

Overschotjes

Lanza en zijn collega's werkten met een achtcellig embryo uit een vruchtbaarheidscentrum. Het embryo was een 'overschot' van een fertiliteitsbehandeling, en was bestemd om vernietigd te worden. Uit het embryo haalden de genetici stamcellen. Dat zijn cellen die kunnen uitgroeien tot eender welke lichaamscel. Wetenschappers zoals Lanza hopen dat de cellen kunnen worden ingezet om nieuw weefsel te maken, en zo een hele resem ziektes te behandelen, van alzheimer tot beroertes.In het lab maakten de onderzoekers er RPE-cellen van - cellen dus die de zo cruciale lichtgevoelige cellen ondersteunen. Ze injecteerden 50 tot 150.000 van die cellen in het meest zieke oog van hun patiënten.

De capaciteiten van stamcellen zijn al langer bekend, maar het gebruik ervan is controversieel omdat ze uit menselijke embryo's komen en omdat het risico bestaat dat de cellen, eens ze als vervangweefsel in het lichaam worden ingebracht, onverwachte dingen kunnen veroorzaken, zoals beendercellen die in het oog groeien, of stamcellen die tot tumoren uitgroeien. In dit onderzoek, het eerste uitgebreide en vooral langdurige in zijn soort, gebeurde dat niet. Mocht dat zo geweest zijn, dan was de al gecontesteerde methode helemaal in het verdomhoekje beland.

Lanza en co. volgden de patiënten gemiddeld twee, en in sommige gevallen drie jaar. Niet alleen waren er geen van de gevreesde zware negatieve bijwerkingen, de laatste fase van de studie die in feite enkel bedoeld was om dat te onderzoeken, laat zien dat er op langere termijn grote vooruitgang is in het zicht van de patiënten.

null Beeld Karin Sunvisson
Beeld Karin Sunvisson

Niet eens zo bedoeld

Tien van de achttien zieke ogen die een injectie kregen, leidden nadien tot betere scores in gezichtstests: acht patiënten konden vijftien extra letters lezen in het eerste jaar na de ingreep. Bij zeven van hen was dat resultaat ook blijvend.

Ook het algemene en perifere zicht was beter, zowel van ver als van dichtbij. In dertien van de achttien zieke ogen was er ook meer pigment, wat aangeeft dat de ingebrachte cellen zich goed hechtten. De zieke ogen die geen behandeling kregen, toonden geen vooruitgang.

"Dit hadden we niet verwacht. Het is de kers op de taart", zegt Lanza. Volgens hem is de vooruit- gang te verklaren door het feit dat sommige staafjes en kegeltjes in de loop van de ziekte 'slapend' aanwezig blijven, en geherlanceerd worden door de stamcelbehandeling.

Professor Bart Leroy, hoofd van de afdeling Ophtalmologie aan het UZ Gent, kent het onderzoek en werkt ook met patiënten die aan beide ziektes lijden. "Dit is hoopgevend. Het toont ons dat het mogelijk is de embryonale stamcellen te transplanteren. Verbeteringen in het zicht waren in deze fase van het onderzoek niet eens de bedoeling."

Ongewenste effecten

Voor Lanza en Steven Schwartz, de hoofdauteur van dit onderzoek, zijn de conclusies een hart onder de riem. Toen ze begin 2012 de eerste positieve resultaten bij slechts twee patiënten publiceerden, werd hen namelijk voorbarig optimisme verweten.

"Vandaag komen ze met meer patiënten en degelijke resultaten, het eerste bewijs ooit van de efficiëntie en veiligheid van stamceltherapie sinds de ontdekking van menselijke embryonale stam- cellen in 1998", zo schrijft expert Anthony Atala Wake Forest Institute for Regenerative Medicine) in een reactie.

Niet dat er geen kritiek is. Andere collega's wijzen erop dat achttien mensen nog altijd geen aantal is om over naar huis te schrijven, en dat er misschien ook een placebo-effect speelt omdat iedereen wist welk oog behandeld werd. Om ook dat uit te klaren, plannen Lanza en co. een grotere versie van het onderzoek eind dit jaar. Bart Leroy geeft ook aan dat er lokaal enkele lichtere ongewenste effecten waren, zoals een oogontsteking.

Hoe dan ook krijgt het team lof omdat ze een stap in de richting hebben gezet van een veilige toepassing van stamceltherapie. Sinds de stamcellen 16 jaar geleden zijn ontdekt, hebben ethische en politieke bezwaren de ontwikkeling ervan zwaar belemmerd. Onderzoekers die met gelijkaardige experimenten bezig zijn, noemen de resultaten dan ook bemoedigend nieuws voor de medische geneeskunde.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234