Zaterdag 07/12/2019

Klimaatpsychologie

"De klimaatoorlog in ons hoofd is belangrijker dan die top in Parijs"

Actievoerders op een vorige klimaattop. De klassieke polarisering en stereotypen tegenover politiek en bedrijven is contraproductief, vindt Espen Stoknes. Beeld AFP

Hoe meer wetenschappelijke bewijzen van de opwarming, hoe minder de burgers ermee zitten. "Het klimaatprobleem heeft zo ongeveer alle kenmerken om ons vooral níét te raken", zegt Per Espen Stoknes. "Maar de klimaatpsychologie biedt nieuwe manieren om onze houding te doorbreken."

Of liever, er zijn manieren om dat te omzeilen, zo benadrukt de Noorse econoom en psycholoog. Want aanvallen werkt niet. Stoknes (48, Norwegian Business School): "Maar het klimaatdebat zit wel in zo'n negatieve spiraal. Over de feiten valt niet te discussiëren maar toch is het een stellingenoorlog. Een technisch complex onderwerp is een emotioneel gevecht geworden waarin mensen elkaar beschuldigen van ontkenning of van met een dikke auto rijden.

"Maar net daardoor zijn steeds minder mensen ook echt betrokken. Publieksenquête na enquête toont hoe zowat overal in de rijke landen de opwarming sinds eind de jaren tachtig steeds verder wegzakt in de ranglijsten van wat we de grootste problemen vinden, terwijl de kennis erover alleen maar is toegenomen."

Die paradox verbaast u niet?
"Vanuit de psychologie is hij zeer goed te verklaren. De klimaatoorlog zit in ons hoofd. Dit probleem heeft namelijk zo ongeveer alle kenmerken om ons op een dieper niveau vooral níét te raken."

Omdat CO2 geur- en kleurloos is, de ergste gevolgen voor 2100 zijn en de mens ongevoelig is voor gevechten zonder duidelijke tegenstander?
"Onder andere. Het is inderdaad een traag, deels onzichtbaar, abstract ding dat we niet zien en tegelijk weten we dat we het allemaal samen veroorzaken en de gevolgen zeer vernielend zijn. Vanuit de evolutionaire psychologie weten we dat we gefocust zijn op de korte termijn, op eigenbelang, sociale status en imitatie, en op risico's die zeer prangend lijken."

"Om ons te doen reageren moet een risico het liefst nieuw, ongewoon, buiten onze controle, nabij, spectaculair zijn. Die reacties zijn gebaseerd op gevoel, niet op een rationele conclusie na zes klimaatrapporten. Bovendien is klimaatbezorgdheid meestal niet iets wat ons meer sociale status oplevert en apen we elkaar na. Een bericht over het feit dat 83 procent van de mensen niet recycleert, zorgt er in onze hoofden voor dat we denken: 'Alle anderen vervuilen, dus dan doe ik het ook.'"

"Ook de cognitieve psychologie toont dat de mens een grafiek over de stijgende zeespiegel niet zomaar als een waarschuwing opneemt. Eigenlijk denken we: 'Mocht de zeespiegel stijgen, dan zou ik dat wel merken' of 'Ik ken niemand die last heeft van de opwarming'. Feiten kunnen onze houding niet zomaar beïnvloeden. En we zijn sociale dieren. Mensen die merken dat hun omgeving er niet om geeft, gaan dat zelf ook veel minder doen."

Per Espen Stoknes. Beeld Per Espen Stoknes

En dus ontkennen we?
"Vergelijk het met iemand die gewicht wil verliezen maar denkt: 'Ik heb een half uur gelopen, ik verdien dat ijsje.' In verband met het klimaat gaat het dan zo: 'Ik heb ledlampen geïnstalleerd, dus ik kan met een gerust hart naar Thailand vliegen. De belangrijkste tactiek is ontkenning. Het is een verdedigingsmechanisme en geen gevolg van onwetendheid of domheid."

En niet alleen stoot dit probleem ons psychologisch af, u noemt de manier waarop wetenschappers, media en ngo's erover communiceren 'het grootste communicatiefalen ooit'.
"Naast de psychische barrières heb je communicatie die ze vergroot. Het woord 'opwarming' alleen al. Dat klinkt aangenaam. Een beter woord is 'klimaatontwrichting', want dat is het echt. De wetenschap blijft met dikke abstracte rapporten komen. De pers met de rampspoedverhalen. En de ngo's blijven moralistisch met het vingertje zwaaien naar de burger in zijn auto of de CEO met zijn bedrijf. Ze benadrukken hoeveel we dreigen te verliezen, hoe duur klimaatactie is en hoe we onze huidige levensstijl moeten opgeven. Ik begrijp waarom wetenschap, media en ngo's zo communiceren. Maar in de psychologie wijzen alle experimenten erop dat die frames de barrières alleen maar verstevigen."

Daar lijkt werkelijk niets tegen te beginnen.
(lacht) "De klimaatpsychologie toont van wel. Ik pleit ervoor om op te houden met de stellingenoorlog en met de moralistische preken over hoe inconsequent en 'zondig' we zijn. Het helpt ons geen meter vooruit. Op basis van vele onderzoeken weten we dat de psychologische barrières op hun kop zetten wel werkt."

Hoe precies?
"Maak het persoonlijk en nabij, eenvoudig, breng een positieve framing, gebruik verhalen die mensen aanspreken en geef hen indicatoren die laten zien hoe goed ze het doen. Dus vergeet bijvoorbeeld berichten over de Noordpool maar doe iets in je buurt. Vraag vier groepen gezinnen minder energie te verbruiken, maar om verschillende redenen: de planeet, de portemonnee, de kleinkinderen of omdat het beter te doen dan de buren. Die eerste drie redenen horen we altijd, maar het beter doen dan anderen motiveert het meest."

Per Espen Stoknes

• Psycholoog en econoom, voorzitter van het Centrum voor Klimaatstrategie aan de Noorse Business School.
• Hoofd van het mastermanagementprogramma voor groene groei aan de Business School.
• Medeoprichter van drie greentechbedrijven, consultant voor dat soort bedrijven en het Noorse ministerie van Energie.
• Auteur van verschillende boeken over psychologie en economie.

Wat bedoelt u met 'maak het eenvoudig'?
"Kleine sturingen in ons gedrag die we niet doorhebben. Het komt erop neer dat je van de 'groene' optie de gemakkelijke maakt. Een voorbeeld: dubbelzijdig printen standaard instellen bespaart een jaarlijkse uitstoot goed voor die van 150.000 auto's. Of maak fietsen en openbaar vervoer in de stad de makkelijke oplossing en parkeerplaats vinden de moeilijke. Of reken CO2-kosten mee in vliegtuigtickets en zorg ervoor dat kiezen om dat niet te betalen een optie helemaal onderaan in kleine lettertjes is."

"Zo wordt ons gedrag vanzelf groener, zonder dat we erover moeten nadenken. Dat lost de opwarming niet op, maar doorbreekt wel de culturele en psychologische ongevoeligheid ervoor. Je leeft als vanzelf groener en groener."

En hoe draai je de verhalen over de opwarming om?
"Maak het positief. Klimaatactie maakt ons bijvoorbeeld gezonder. De verhaallijnen zijn even doorslaggevend. Het klimaatverhaal is dat we naar de hel gaan als we ons gedrag niet veranderen. Dat is een afgezaagd Bijbelverhaal. Wat veel meer aanslaat is, bijvoorbeeld, het verhaal van hoe groene groei veel slimmer is dan bruine groei. Onze huizen worden 'plushuizen' die geen energie verbruiken maar opwekken. Er zijn honderden voorbeelden van slimme, groene groei die het leven comfortabeler maakt. Mensen willen dingen ondernemen, maar wel samen en in een sfeer van kansen grijpen, niet in een van rampspoed waar we niets tegen kunnen doen."

"Mensen willen best iets doen, maar ze willen er erkenning voor. Daarom zijn er nu ook apps waarmee je je eigen consumptie de hele tijd kunt vergelijken met die van anderen. Dat motiveert. Je zou ook kunnen werken met een CO2-budget voor iedereen dat je via apps kunt volgen net zoals je je bankrekeningen bijhoudt. Dan voel je je eigen acties en vooruitgang."

Beeld De Morgen

Dus het is toch ook een individueel engagement?
"Individuele acties zullen de opwarming niet oplossen. Maar om de democratische blokkade te doorbreken, is het wel nodig dat er van onderen uit een veel breder draagvlak komt voor klimaatactie en dan zijn sociaal verbonden burgers die handelen essentieel. Daar kun je als individu aan meewerken. En dat kan pas als je de dissonantie eerst aanvaardt: ja, je moet soms zaken doen die niet stroken met je overtuiging. Sluit je er daarom niet per se van af. Zet via je sociale netwerken symbolische acties op en laat de mensen om je heen zien hoe plezant het kan zijn om bijvoorbeeld meer te fietsen of een energiebesparingsheld te zijn. Acties zeggen meer dan woorden en triggeren de mensen in je omgeving. Symbolische acties zijn ook niet zomaar onnozel maar een politiek statement."

"Wat je ook kunt doen, is de stereotypes neerhalen. Ik ben zelf radicaal groen maar ik geef in pak en das les over return on investment aan de businessschool. Iedereen die dat soort bruggen slaat, zet een sociaal 'besmettingsproces' in gang dat de stellingenoorlog afbreekt en een breder groen draagvlak uitbouwt. Een geweldig voorbeeld is Arnold Schwarzenegger, een republikein die zich inzet voor het klimaat."

Wat is die democratische blokkade?
"Politici wachten op de kiezers om hen te steunen. Het publiek, de media, de ngo's en de bedrijven wachten op politieke wil. En dus slepen die klimaattoppen aan en zijn ze altijd hetzelfde: er komt een te zwakke deal 'wegens geen politieke wil' en ngo's zijn boos. Dat zal nu weer zo zijn."

"Maar politici willen herverkozen raken, dus ze nemen moeilijk beslissingen die niet breed gedragen worden. Ik pleit dus ook voor wat empathie in beide richtingen. Politici moeten begrip hebben voor het feit dat de burger misschien wel iets wil doen maar dat wel lastig is omdat wij opgescheept zitten met vervuilende infrastructuur waar we nooit om vroegen. Wij moeten snappen dat politici enkel groener kunnen handelen wanneer er voldoende democratische steun voor groene beslissingen is. En dat kan van onderen uit, via de klimaatpsychologie, via groene groei en andere positieve verhalen, via de bedrijven die vergroenen en die daar op den duur voor gaan lobbyen."

Is dat niet naïef? De bedrijven zijn doorgaans toch vervuilers en ze wegen op de politiek?
"Dat is ook een klassieke polariserend verhaal, terwijl het cruciaal is grote bedrijven en rechtse mensen mee te krijgen. Natuurlijk is er greenwashing en is de houding van bepaalde bedrijven niet altijd productief. Zij zeggen collectief: we willen een CO2-prijs. Op zich is dat een prachtige, logische, economisch solide oplossing. Alleen komt ze er maar niet omdat je dat wereldwijd moet invoeren en daarvoor moeten de geesten, de instituten, de leiders echt nog heel veel veranderen. Dus bedrijven die zeggen: geef ons die maatregel en dan zullen we iets doen. Ze verschuilen zich achter een idee dat er maar niet komt. Dat kun je hen voor de voeten gooien. Maar er is ook green trying. Verschillende bedrijven voeren al een interne CO2-prijs in omdat ze beseffen dat dat slimmer is."

"Ik stel voor om te stoppen bedrijven aan te vallen 'omdat het bedrijven zijn'. Die houding is deels gebaseerd op het verleden en op het feit dat ngo's groene groei haten. Ze verwarren groei met ecologische vernieling, terwijl groei meerwaarde scheppen is maar dat kan net door steeds minder te verbruiken. Net die tak van de industrie boomt."

Hoe kunnen we die belangrijke speler dan wel evalueren?
"Het is veel eerlijker en motiverender om de GEVA-index te gebruiken. Dat is de uitstoot gedeeld door de toegevoegde waarde van bijvoorbeeld een jaar. Die nieuwe score geeft aan of een bedrijf groen genoeg is, in verhouding. Uiteraard moet je kritisch zijn. Maar stop daar niet. Je kunt slecht beleid hekelen en er meteen aan koppelen wat allemaal mogelijk is. Wat de voordelen zouden zijn, mocht een beslissing er wel komen. Die tweede versie zal veel meer blijven hangen. Psychologisch onderzoek toont dat één derde negatieve informatie, bijvoorbeeld over een flaterende milieuminister en twee derde positieve, bijvoorbeeld over de potentiële gezondheidswinst, veel beter aanslaat dan enkel: 'het lukt niet want die minister is een ramp'."

Actievoerders op een vorige klimaattop. De klassieke polarisering en stereotypen tegenover politiek en bedrijven is contraproductief, vindt Espen Stoknes. Beeld EPA

Hoe kunnen we vanuit de klimaatpsychologie naar de top in Parijs kijken?
(lacht) "Die top wordt weer oninteressant omdat we al weten wat er gaat gebeuren. Maar je kunt hem door de bril van de klimaatpsychologie bekijken. Waarom is het zo lastig? Omdat de politici aan hun herverkiezing denken en wij, de burgers, hen misschien wat duidelijker moeten steunen. Waarom horen we altijd weer hoe de rijke landen lijnrecht tegenover de arme staan? Die tegenstelling werkt ook verdovend, terwijl de Zweedse econoom Hans Rosling aantoont dat ze achterhaald is en er vooral rijke mensen en arme mensen zijn. De ontwikkelingslanden hebben rijke elites die rijker zijn dan in rijke landen. Bovendien tonen onder andere Ethiopië, Latijns-Amerikaanse landen, Jordanië en voor een stuk China hoe het economisch veel slimmer is meteen groen en niet 'bruin' te groeien. Dat verhaal kun je dus ook anders brengen."

En het idee dat als er op 12 december geen deal is de wereld vergaat?
"Er zal een deal zijn en hij zal te slap zijn en de wereld zal niet vergaan. Dat politieke proces zal langzaam doorgaan en ondertussen komt er hopelijk steeds meer een kritieke massa die de druk opvoert. De psychologie toont dat het kan, maar ook dat gaat niet snel. Het goede nieuws is dat nu toch al gemiddeld 40 procent van de mensen klimaatactie wel belangrijk vinden. Er is dus nog maar 10 à 20 procent meer nodig voor een meerderheid."

What We Think About When We Try Not To Think About Global Warming, 320 p., Chelsea Green Publishing.

Beeld De Morgen

Oorzaken van klimaatdepressie en hoe ze op te heffen

De 5 oorzaken van onze klimaatdepressie
1. Afstand: Zowel in tijd en ruimte lijkt het een 'ver' probleem.
2. Rampspoed: Wanneer het voorgesteld wordt als een ramp hebben we de neiging het onderwerp te vermijden.
3. Dissonantie: Wanneer wat we weten in strijd is met wat we doen (autorijden, vlees eten..), kunnen we maar moeilijk gemotiveerd raken.
4. Ontkenning: Door de feiten te negeren of te minimaliseren vermijden we de ongemakkelijke gevoelens van angst en schuld.
5. Identiteit: Onze culturele en professionele identiteit bepaalt welke feiten we serieus nemen. Wanneer nieuwe informatie ons verplicht die identiteit te veranderen (zoals de baas van een oliebedrijf die hoort over de schade), dan laten we de informatie meestal varen.

De 5 manieren om de collectieve klimaatdepressie op te heffen
1. Maak er een nabij, persoonlijk en dringend onderwerp van.
2. Gebruik 'ondersteunende' framings die geen negatieve gevoelens opwekken.
3. Verminder de dissonantie met 'makkelijke' kansen voor consequente en zichtbare actie.
4. Vermijd de emotionele nood aan ontkenning en zoek verhalen die inspireren en motiveren, zoals groene groei of kwaliteit van leven.
5. Verminder de politieke en culturele polarisatie, onder andere met eerlijke richtlijnen of 'indexen' die echte groene vooruitgang onderscheiden van greenwashing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234