Vrijdag 18/10/2019

Interview

"De grens van wat de aarde aankan, kun je oprekken"

Charles Mann: "Er zijn al polemische boeken genoeg over het milieu." Beeld Patrick Post

Hoe houden we het klimaat stabiel en de planeet leefbaar? Door radicaal te kiezen voor besparing of voor techno-optimisme? Bestseller­auteur Charles C. Mann (63) onderzocht de opties.

Een debat over milieu en klimaat lijkt soms een gesprek tussen doven. Aan de ene kant staan de mensen die willen dat we besparen en minderen, want anders breekt de hel los. Ze streven naar een band met de natuur. In hechte gemeenschappen, stellen ze, zorgen we beter voor elkaar en is er meer gelijkheid en democratische controle. Hun tegenpolen aan de andere kant hechten meer belang aan individuele vrijheid. Zij waarderen de grote stad, omdat ze er meer mogelijkheden vinden om zichzelf te ontplooien. Ze rekenen op zegeningen van de wetenschap, technologie en vrije markt.

Charles C. Mann, de internationaal gevierde bestseller­auteur, bedacht etiketjes voor beide kampen: ‘profeten’ en ‘tovenaars’. Hun botsing van ideeën is relevant, omdat experts voorzien dat zowel de wereldbevolking als de wereld­economie fors zal toenemen in de komende decennia. Kan de planeet dat aan? Mann schreef een fascinerend boek over deze twee uiteenlopende visies: De Tovenaar en de Profeet.

Zelf lijkt hij te horen bij de profeten. Mann woont aan de rand van een provincie­stadje, omgeven door boerderijen. Zijn vrouw, een architect, ontwierp hun huis: een energie­neutraal huis. Ze recyclen hun water. Maar hij ontdekte langzaamaan dat het in de jaren 70 voorspelde einde der tijden maar niet wilde komen. Sterker, er kwam meer vooruitgang. Mann begon verwantschap te voelen met de tovenaars.

Maar het besef van de grote uitdagingen waar we als mensheid voor staan, leidde tot nieuwe zorgen. Het waren zorgen die deze week nog eens werden bevestigd door het nieuwe, alarmerende rapport van het IPCC, het klimaat­panel van de Verenigde Naties. Daarop besloot Mann zowel het pad van de tovenaar als dat van de profeet nader te onderzoeken. Zijn eigen mening parkeerde hij, want, zo zegt hij tijdens zijn bezoek aan Amsterdam: “Er zijn toch al polemische boeken genoeg over het milieu.”

Welke rol vervullen de profeten in het debat over de toekomst?

Charles C. Mann: “De profeten wijzen erop dat er natuurlijke grenzen zijn aan de aarde die we niet kunnen en mogen overschrijden. Tot op zekere hoogte hebben ze gelijk. Onze planeet is eindig en er is geen onuitputtelijke voorraad grondstoffen.”

‘Tot op zekere hoogte’, zegt u. Waarom bent u terughoudend?

“De vraag is of we de natuurlijke grenzen voldoende naderen om ze relevant te maken. Er bestaat bijvoorbeeld wel een grens aan de beschikbare energie op de wereld, die uiteindelijk wordt bepaald door de zon. Welnu, de zon levert duizenden keren meer energie dan het hele energieverbruik in de wereld. Hoe relevant is die grens dan nog?”

Profeten waarschuwen ook voor tekorten aan schoon drinkwater, landbouwgrond of fosfaat, of voor een alsmaar toenemende concentratie CO2 in de atmosfeer. Volgens experts is op allerlei terreinen een omslagpunt nabij.

“Dat klopt. Maar hoe weten we zo zeker waar de grenzen liggen? We kunnen ze oprekken. Immers, zout water kun je door ontzilting drinkbaar maken, en dor, onvruchtbaar land kun je geschikt maken voor akkerbouw met grote hoeveelheden kunstmest en irrigatie­water van duizenden kilometers verderop. Grenzen staan niet vast.”

Maar al dat oprekken van de natuurlijke grenzen kost geld en brengt vaak ook milieuschade met zich mee.

“Precies! Dus de fundamentele vraag gaat niet over de natuurlijke grenzen, maar over onze bereidheid om de gevolgen van onze activiteiten te accepteren. Die gevolgen hebben zowel positieve als negatieve aspecten.”

Welk nut hebben de tovenaars in dit debat?

“Zij wijzen op de menselijke vindingrijkheid. Het is werkelijk uitzonderlijk waartoe de mens in staat is. De inwoners van Zimbabwe, behorend tot de armsten ter wereld, zijn beter af dan de Britten nog maar tweehonderd jaar geleden waren – en dat was destijds een van de rijkste landen ter wereld. Die enorme vooruitgang is vooral te danken aan ons vermogen om problemen op te lossen.”

Dan moeten die problemen wel op de kaart worden gezet, door de profeten.

“Dat ben ik met u eens. Maar laten we niet badinerend doen over vooruitgang, alsof die geen enkele betekenis heeft. Toen ik op de middelbare school zat in de jaren 70, leerde ik dat vier op de tien mensen in de wereld ondervoed waren. Een verschrikkelijke statistiek. Vandaag, nu de wereldbevolking bijna is verdubbeld, is het één op de tien. Dat is wat mij betreft nog altijd te veel, maar het is een ongekende vooruitgang. Die is grotendeels te danken aan de tovenaars.”

Die ultieme tovenaar heeft een naam: Norman Borlaug. Vanaf de jaren 1950 leidde hij de Groene Revolutie. Het grootschalige gebruik van kunstmest, pesticiden en verbeterde zaden zorgde voor hogere opbrengsten in de landbouw,
 maar ook voor schade aan de bodem en het water. In het boek van Mann wordt Borlaug voorgesteld als de held van de tovenaars.

De profeet uit de boektitel is William Vogt. In de jaren 1940 en 1950 deinsde deze ecoloog er niet voor terug om te waarschuwen voor honger, ziekte en oorlogen als de bevolking en de welvaart maar zouden blijven groeien. Hij inspireerde velen en kan worden gezien als de grond­legger van wat de milieu­beweging zou worden.

In zijn boek verhaalt Charles Mann uitvoerig over de ideeënwereld van beide mannen. Volgens hem staan zij symbool voor twee uiteenlopende visies over hoe we de toekomst kunnen vorm­geven.

Maakt u geen karikatuur van beide kampen?

“Jawel, en dat is onvermijdelijk. Mensen zijn genuanceerder en meer inconsistent dan de extreme, theoretische versies die ik schets. Maar over het algemeen clusteren we samen bij de een of bij de ander.”

Zijn de volgers van Borlaug niet gewoon techno-optimisten en de volgers van Vogt sombere pessimisten?

“Nee, zeker niet. Profeten wordt vaak verweten pessimisten te zijn, maar dat bestrijd ik. Stel, een dokter constateert dat u een hartziekte hebt, maar meldt dat u geen verdere klachten zult krijgen als u stopt met roken, gezond gaat eten en meer beweegt. Is die dokter dan een pessimist? Nee, hij stelt slechts een diagnose vast en geeft u enkele nuttige tips.

“Profeten en tovenaars herkennen het optimisme van hun tegenpolen niet. Profeten vinden het geen optimisme, maar een illusie om te denken dat je deze eeuw 10 miljard mensen kunt voeden met industriële landbouw, omdat de milieu­kosten veel te hoog zijn. Tovenaars vinden het op hun beurt geen optimisme, maar een illusie, om te denken dat je kunt volstaan met biologische landbouw, omdat die te veel ruimte in beslag neemt.”

Is het verschil tussen profeten en tovenaars een verschil tussen links en rechts?

“Nee, evenmin, al begrijp ik dat idee ergens wel. Profeten zijn beducht voor concentratie van economische en politieke macht. Daarom zijn ze gecharmeerd van zonnepanelen op hun eigen dak en windmolens waarvan ze mede-eigenaar zijn. Ze willen de natuur het liefst puur houden, vrij van moderne technieken die afkomstig zijn van grote bedrijven, dus zijn ze tegen genetische modificatie in de landbouw. Die verzameling standpunten van profeten geldt als politiek links.

“De tovenaars daarentegen lijken rechtse standpunten in te nemen, met bijvoorbeeld meer vertrouwen in de vrije markt, maar ik betwijfel of ze zichzelf zien als rechts. Ze kunnen de natuur net zo waarderen als profeten, maar zij houden zich simpelweg bezig met efficiëntie. Daarom vinden tovenaars kern­energie interessanter dan windmolens en zonnepanelen. Een kerncentrale, zeggen zij, produceert op gecentraliseerde wijze namelijk veel meer energie – en dat op een klein stuk oppervlakte, zodat er veel ruimte overblijft voor natuur.”

Want vindt u van die redenering?

“De feiten vind ik overtuigend en spreken vóór kern­energie. De tegen­argumenten zijn niet zozeer gebaseerd op feiten, maar vooral op waarden: de mens is onderworpen aan de natuur, radio­actief afval blijft gevaarlijk en kan nooit veilig worden beheerd, het is immoreel om toekomstige generaties op te zadelen met zulke giftige geschenken. Dat zeg ik niet om de profeten te kleineren, want je mag waarden boven feiten plaatsen. Maar dan krijgen we dus de merkwaardige situatie dat de pro-kernenergie-argumenten van de tovenaar voor de profeet juist de argumenten zijn om ertegen te zijn.”

Welk van de twee kampen is aan de winnende hand?

“In de westerse cultuur zijn de profeten aanzienlijk dominanter, maar in de politiek maken de tovenaars grotendeels de dienst uit. Ik weet niet hoelang het duurt voor de culturele dominantie overslaat naar de politiek, of misschien gaat het wel andersom en zal de westerse cultuur weer meer waardering opbrengen voor tovenaars.”

Toch kiest Europa voor een kern­uitstap en voor stimulering van zowel biologische, lokale landbouw als kleinschalige, duurzame energie. Dat is de agenda van de profeten.

“Misschien hebt u gelijk, maar toch aarzel ik. ’s Werelds grootste bedrijven op het gebied van genetisch gemodificeerde zaden, bestrijdingsmiddelen en verwerkte voedings­middelen zijn Bayer, Syngenta en Nestlé: allemaal gevestigd in Europa. Misschien ben ik onnodig cynisch, maar dit lijstje suggereert niet bepaald een sterke Europese binding met biologische en lokale landbouw. Misschien heeft het Europese verbod op genetische modificatie niet zoveel te maken met bescherming van het milieu, maar met bescherming van de eigen boeren, die immers zo de buitenlandse concurrentie op een afstand houden.

“Of neem de uitfasering van kern­energie in Europa, geleid door Duitsland. Waardoor worden kerncentrales vervangen? Niet door kleinschalige projecten voor wind- en zonne-energie, maar vooral door gigantische kolencentrales. Zelfs de stimulering voor zonnepanelen betreft in landen als Duitsland en Spanje al jaren niet zozeer de daken van woningen, maar grootschalige projecten in de natuur. Dat sterkt mijn wantrouwen over uw suggestie dat in Europa de profeten de dienst uitmaken in de politiek.”

Uw boek behandelt een debat dat vooral wordt gevoerd in de westerse samen­levingen. Zien we beide kampen terug in armere en opkomende landen?

“Zeker. De Groene Revolutie heeft in allerlei landen gezorgd voor een maatschappelijke omwenteling: boeren trokken massaal naar de steden en het welvaarts­niveau steeg. Het debat tussen profeten en tovenaars zal ook daar een steeds grotere rol spelen.”

De omwenteling in die landen heeft voor veel mensen meer voorspoed gebracht. Zijn de tovenaars daar aan de winnende hand?

“Dat is bepaald niet evident. Neem China, waar het vooral aan de tovenaars te danken is dat in slechts enkele tientallen jaren meer dan een half miljard mensen uit bittere armoede omhoog is getrokken. Die prestatie is zonder enige twijfel ongekend. Tegelijkertijd is de schade aan het milieu ook enorm. De lucht­kwaliteit is er zo erg, dat makelaars in Peking de woningen in de buitenste ring van de stad aanprijzen met gedetailleerde informatie over de lagere concentratie fijn­stof in de lucht. Milieu is de populairste reden om te demonstreren. Ieder jaar zijn er in China wel duizenden protesten waarbij burgers de overheid oproepen om beter voor het milieu te zorgen.”

Hoe denkt u dat de strijd tussen profeten en tovenaars zal worden beslecht?

“Ik weet het niet. We weten alleen dat de toekomst de ene of de andere kant op zal gaan.”

Bent u nu een profeet of een tovenaar?

(aarzelt) “Weet u, ik deins ervoor terug om me daarover uit te spreken. Ik voel me tot beide groepen aangesproken, want ze hebben beide sterke argumenten. Ik houd me op de vlakte, want ik ben op dit moment zekerder van mijn analyse dan van mijn eigen overtuigingen.”

Charles C. Mann, De Tovenaar en de Profeet, Nieuw Amsterdam, 688 p., 39,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234