Zondag 08/12/2019

Klimaat

“De bosbranden in Californië zijn 100 procent uitzonderlijk”

Valérie Trouet. Beeld rv

De Belgische topwetenschapper Valérie Trouet leest de klimaatverandering af uit boomringen. Wat ze ziet, is verontrustend. “Uit jaarringen leidden we af dat het sneeuwdek in de Sierra Nevada in de winter van 2014-‘15 het laagst was in de voorbije 500 jaar.”

“Bomen zijn meer dan ooit belangrijk om CO2-emissies uit de atmosfeer te halen. Via onderzoek van hun jaarringen kunnen we weten hoeveel ze in de loop der jaren opslaan, en hoe ze de klimaatverandering kunnen afremmen. Alle wouden in de wereld zijn nu goed voor bijna 35 procent van de globale koolstofopslag per jaar. Dat lijkt veel, maar tegelijk veroorzaakt de razendsnelle ontbossing jaarlijks vijftien procent van de globale CO2-uitstoot. Het onoordeelkundig kappen moet stoppen en plaatsmaken voor herbebossing.”

Valérie Trouet (44) bestudeert al meer dan twintig jaar de jaarringen van bomen om het klimaat van de voorbije tweeduizend jaar te reconstrueren. Ze is verbonden aan het Laboratory of Tree-Ring Research aan de University of Arizona. Haar onderzoeksprojecten strekken zich uit van het Amerikaanse westen tot Afrika en Europa, waar ze ooit doctoreerde aan het AfricaMuseum in het bosrijke Tervuren.

De voorbije jaren kreeg haar historisch onderzoek een actuele urgentie, toen onderzochte boomringen een kantelmoment aantoonden.

Wanneer besefte u dat ons klimaat en ecosysteem abnormaal verandert?

Valérie Trouet: “Het moment waarop ik me door mijn eigen onderzoek realiseerde dat we er erg aan toe zijn, kwam in 2015. Aan de hand van jaarringen stelden we in de winter van 2014-2015 vast dat het sneeuwdek van de Sierra Nevada, het gebergte in het westen van de Verenigde Staten, in 500 jaar niet zo dun was geweest. Onze bevindingen leken een soort omgekeerde hockey stick (de beroemde grafiek van Michael Mann die voor het eerst de abrupte temperatuurstijging in de 20ste eeuw aantoonde). Dat was een shock.

“We hadden wel door dat de droogte in Californië sinds 2012 erg was, maar toen we het jaar 2015 ver zagen uitsteken onder onze reconstructie over de voorbije 500 jaar, beseften we dat het klimaat er echt bar geworden was. Californië heeft een mediterraan klimaat, met alleen regen of sneeuw in de winter en droge zomers, dus voor de (drink)waterreserves zijn ze erg afhankelijk van sneeuwval in de winter.”

Wat ging er door u heen?

“Het was zo’n moment waarop je als wetenschapper blij bent omdat je iets belangrijks gevonden hebt, zowel wetenschappelijk als maatschappelijk. Maar dan daagt ook het besef hoe akelig je resultaten eigenlijk zijn.”

Nu onderzoekt u in boomringen de verandering in de straalstroom, die de beruchte polaire vortex in de VS veroorzaakt.

“Ja. We zijn er nog niet uit wat er precies met de straalstroom aan het gebeuren is door klimaatverandering, maar we onderzoeken het volop. De straalstroom is een zeer sterke wind die boven 10.000 meter hoogte van west naar oost blaast, en we meten hem pas sinds de jaren vijftig. Hij bepaalt mee ons klimaat. 

“In jaarringen van bomen kunnen we de historische atmosferische wijzigingen in de noordelijke Atlantische regio meten. Sinds de jaren zestig zien we al een toename van extreme weersomstandigheden die we in de 300 jaar daarvoor niet zagen. 

“Een voorbeeld is de huidige koudegolf in het noorden van de VS, veroorzaakt doordat de straalstroom een plotse knik vertoont die ijskoude polaire lucht aanvoert. Hoe dat precies te maken heeft met de klimaatverandering is nog niet sluitend vast te stellen, maar er lijkt wel een relatie te zijn. We bevinden ons in een nooit geziene situatie, dat is zeker.”

Kunnen onze bossen de klimaatverandering overleven?

“Bossen en bomen zijn normaal gezien weerbaar — ze overleefden al vele millennia. Wel krijgen we door de opwarming méér extinctie. In het zuiden van Californië sterven veel bomen omdat het te droog is. En door de warmte en de droogte zijn er ook steeds meer bosbranden. 

“Je kunt met bossen dus alle CO2 opslaan die je wil, maar je hebt maar één bosbrand nodig om dat allemaal terug de atmosfeer in te sturen. Aan de andere kant zijn er politici zoals de nieuwe Braziliaanse president Jair Bolsonaro, die verklaart dat hij opnieuw regenwoud wil kappen. Een ramp is dat.”

U bestudeert nu de geschiedenis van bosbranden in Californië. Hoe uitzonderlijk zijn de recente branden?

“Bosbranden horen een natuurlijk onderdeel van het bos-ecosysteem te zijn, elke vijf of tien jaar. Maar niet het soort bosbranden dat we nu zien. Wat we nu meemaken in Californië, is honderd procent uitzonderlijk, door een combinatie van menselijke tussenkomsten en de extremere droogtes en winden.

De bosbranden in Californië hebben niets meer te maken met een normaal bos-econsysteem. ‘Ze zijn 100 procent uitzonderlijk’, volgens Valérie Trouet. Beeld AP

“Vroeger zagen we regelmatig kleine bosbranden in de ondergroei, wat een bos gezond houdt. Aan het begin van de twintigste eeuw is de mens die branden beginnen te doven, ook al omdat meer mensen dicht bij of ook in de bossen gingen wonen. 

“Maar men werd te efficiënt. En de ondergroei liet men te veel gedijen. Door een eeuw van brandbestrijding, gecombineerd met de toenemende droogte van de voorbije jaren, is de ondergroei een enorme voedingsbron geworden voor bosbranden die nu wél de kronen van bomen kunnen vernielen.”

Hoe kunnen we dit weer onder controle krijgen?

“Als er minder brandgevaar is, moet je de ondergroei van de bossen uitdunnen, door gecontroleerde branden of mechanisch. Beiden zijn duur want ze zijn arbeidsintensief, maar de kosten van de bosbranden worden ook steeds hoger. 

“Zo kwam de vonk die ‘Camp Fire’ veroorzaakte — die het stadje Paradise in de as legde — van een bovengrondse, slecht onderhouden leiding van de Californische energiemaatschappij PG&E. Die heeft zich bankroet verklaard, omdat ze aansprakelijk wordt gesteld voor de schade aan minstens 18.000 gebouwen. Het is een goed voorbeeld van de complexe schadedossiers die bedrijven en verzekeraars te wachten staat door het extremere klimaat, en waar we te weinig over nadenken.”

Wat zal er gebeuren met de bossen als we ons gedrag niet aanpassen?

“Het grootste gevaar is dat de stijgende temperatuur een bepaalde drempel overschrijdt, waarop het aardsysteem zelf verwoestende ‘feedback-effecten’ zal creëren die we niet kunnen voorspellen. Nu kunnen we nog iets doen aan de klimaatopwarming. Zonder actie komt er een moment dat het out of control is. 

“Het internationaal klimaatpanel IPCC heeft, naargelang van de scenario’s, een vork van twaalf tot dertig jaar waarin we nog iets kunnen doen. Dat betekent dat we die periode maximaal moeten benutten voor klimaatvriendelijke maatregelen. We kunnen niet wachten tot 2030 en dan zeggen: we gaan er nu iets aan doen. Dan is het echt te laat. Voor het klimaat is het nu geen vijf voor maar vijf over twaalf.”

Als u naar de wereldbol kijkt, waar planten we het best massaal bomen om CO2 op te slaan?

“Daar is onderzoek naar bezig. Het is belangrijk om bomen te planten die efficiënt CO2 kunnen opnemen en die bestand zijn tegen warmere temperaturen. Je moet ook durven te planten voor de zeer lange termijn. Snel groeiende bomen ogen mooi, maar sterven ook sneller. Tenzij je het hout duurzaam gebruikt, voor de bouw van woningen bijvoorbeeld, gaat die opgeslagen CO2 gewoon terug de lucht in.

“Intuïtief zou ik zeggen: plant ze in het noorden, waar ruimte vrijkomt door het smelten van de ijskappen en de permafrost. Maar bossen zijn donkerder dan sneeuw en grasland, waardoor ze meer warmte absorberen. Dat is dus ook niet ideaal, omdat dat tot bijkomende opwarming leidt. 

“Het is dus complex. Daarom is het nu de grootste prioriteit om onze bestaande wouden met rust te laten, vooral in Brazilië en Centraal-Afrika.”

Hoe kijkt u vanuit uw vakgebied naar het politieke klimaatdebat?

“Hier in de Verenigde Staten is de vraag nog altijd: is het wel echt? Er is weinig debat over mogelijke oplossingen of de aanpak. President Trump tweette zopas: “Het is koud in Minnesota, waar blijft die global warming?” Daar moeten we dus aan voorbij. 

“Ook globaal zijn er nog veel landen waar niet eens bij de klimaatverandering stilgestaan wordt. In België heb ik door de massabetogingen de indruk dat die aanvaarding er wel is, zeker onder jongeren.”

Wat is het eerste wat u in België zou doen?

“België kan zo veel doen om de klimaatverandering tegen te gaan, de gigantische transportproblemen op kop. Er zijn veel opties om relatief goedkoop het transport te optimaliseren. Verminder en vergroen het aantal bedrijfswagens, vergroot de kwantiteit en kwaliteit van het openbaar vervoer — door betere aansluitingen tussen trein, bus en tram bijvoorbeeld. Je kunt dat relatief makkelijk, omdat België een klein, verstedelijkt en dichtbevolkt land is. Hier in de VS is dat veel moeilijker, want het land is zo groot als een continent en de infrastructuur is afgesteld op de wagen en het vliegtuig.

“Wat je als klein land zeker ook kunt doen, is je energienetwerk optimaliseren door er een smart grid van te maken. Vergelijk hoe ons telefoonverkeer over de laatste 25 jaar geëvolueerd is met het oeroude Belgische energienetwerk, dan weet je wel hoe laat het is. Onze krachtcentrales draaien voortdurend op volle toeren voor het geval iemand ergens elektriciteit nodig heeft. Je kunt dat vandaag al veel slimmer aanpakken, maar daar heb je investeringen voor nodig.”

En op Europees niveau?

“Ik vind het vreemd om te zien dat veel EU-lidstaten nog op zichzelf bezig zijn, op kleine schaal. Je zou de slimme energienetwerken kunnen internationaliseren. Zonnepanelen kun je in Spanje zetten, windenergie kun je voor de Atlantische en Noordzee-kusten opwekken, en als je nog kernenergie nodig hebt, maak dan gebruik van enkele reactoren in afgelegen gebieden.”

Is er een oplossing in de strijd tegen de klimaatverandering die volgens u onderbelicht blijft?

“Jawel: ‘divesting’, of het weghalen van investeringen uit de fossiele industrie. Die kun je herinvesteren in niet-fossiele industrieën, het liefst in hernieuwbare industrie.

“Ik denk dat een land als België, met al zijn pensioengelden en spaargelden, daar veel vooruitgang kan boeken en ook echt een verschil kan maken. 

“Het is ook opnieuw een win-win voor spaarders. Als we inderdaad van fossiele brandstoffen af raken, gaat die industrie geen goede toekomstinvestering zijn en is het dus beter eruit te stappen voor het zover is. In dezelfde zin: het is beter nu op de ‘hernieuwbare’ kar te springen voor iedereen dat doet, en terwijl de aandelenprijzen nog laag zijn. 

“Alsmaar meer grote investeerders hier in de VS maken een punt van divesting — denk aan Harvard University — maar ook individuele investeerders doen het steeds meer. Mijn pensioenkas heb ik expliciet in een green fund gestoken.”

Helaas vliegen ook sommige greenfundmanagers van Wall Street met privéjets naar Davos…

“Er was in het vakblad Nature Climate Change een interessante paper die keek naar de koolstof-output van de superrijken. Daaruit bleek dat de rijkste 1 procent evenveel uitstoot als de armste 10 procent. In de VS leeft het debat nu op om deze elite hoger te belasten. Dat is de enige positieve noot geweest na Trumps verkiezing: ze was een wake-upcall. Hoe weinig zijn federale overheid helaas doet in de strijd tegen de klimaatverandering, hoe meer tegenreactie dat bij steden, staten en een groot deel van de bevolking losweekte.”

Wat kun je als burger het best doen?

“Laat je stem horen, zoals de klimaatbetogers in België. En wanneer het verkiezingen zijn in mei, stem dan op partijen die de belangrijke veranderingen op het vlak van transport, energie en industrie die we nodig hebben durven door te voeren. De veranderingen moeten nu eenmaal op grote schaal, van bovenaf, georganiseerd worden, zodat we ze als burgers kunnen toepassen.”

Wie is de Belgische topwetenschapper Valérie Trouet (44)?

Professor dendrochronologie aan de Universiteit van Arizona, waar ze werkt voor het Laboratory of Tree-Ring Research. Eerder studeerde ze af aan de UGent, aan de KU Leuven en doctoreerde ze in de wetenschappelijke afdeling van het AfricaMuseum in Tervuren.

Trouet gebruikt boomringen voor de studie van de klimaatevolutie en de invloed die die had op de ecosystemen van wouden en bomen. Haar focus lag op de voorbije 2.000 jaar, maar door de recente extreme klimaatgebeurtenissen onderzoekt ze steeds meer ook de veranderingen in het recentere verleden. Zo bestudeert ze de wijze waarop het veranderende klimaat de bosbranden in Californië beïnvloedt, maar ook hoe de straalstroom verandert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234