Woensdag 17/07/2019

Wetenschap

Bijverdiensten van de prof roepen ethische vragen op

Beeld Joren Joshua

Professoren die na de dagtaak – soms goedbetaalde – lezingen geven of workshops organiseren? In het vakblad Nature pleiten experts voor meer transparantie hierover. ‘Wat dat betreft moet je hier vooral rekenen op de goodwill van de prof zelf.’

Proffen economie die seminaries houden voor bankpersoneel, experts psychologie die teambuildings organiseren of academici die na de uren enkele tientallen senioren entertainen: ook in Vlaanderen is het een gangbare praktijk. 

Weliswaar een praktijk die volgens het gerenommeerde tijdschrift Nature ethische bezwaren oproept. In een artikel in het vakblad wordt gefocust op enkele grote Amerikaanse namen uit de psychologie. Naast hun werk op de universiteit houden ze er in vele gevallen een wel zeer lucratieve bezigheid op na. Tienduizenden dollars verdienen ze met lezingen, workshops, seminaries of consulting. Voor echte toppers betaal je zelfs 100.000 dollar. Geld dat vaak terugvloeit naar het onderzoek van de spreker. 

An sich hoeft dat geen probleem te zijn. Ware het niet dat sommige van die ‘buitenschoolse activiteiten’ de wetenschappelijke onafhankelijkheid van een academicus kunnen aantasten. Net daarom staat bijvoorbeeld in de richtlijnen van het International Committee of Medical Journal Editors (ECMJE) dat onderzoekers die bijverdiensten moeten vermelden in de papers die ze publiceren. Op die manier weet het grote publiek welke financiële belangen er spelen en of er mogelijk sprake is van belangenvermenging. 

Maar niet alle onderzoekers doen dat, zo ontdekten medewerkers van Nature. Zij onderzochten 60 papers van bekende proffen in de psychologie en kwamen tot de vaststelling dat bijna niemand eerlijk de extra inkomsten vermeldde. “Nochtans is algemeen geweten dat dat moet”, zegt Filip Raes, psychologieprofessor aan de KU Leuven. “Het is iets wat de laatste jaren meer en meer duidelijk wordt aangegeven in artikels.”

Maatschappelijke taak

Een andere vraag die zich opwerpt, is wat er met het verdiende geld moet gebeuren. In de Verenigde Staten worden proffen soms net geacht om met behulp van dit soort nevenactiviteiten het onderzoek te financieren. Hier ligt dat anders. “Als ik ergens ga spreken, dan komen de inkomsten daarvan op een soort ‘blauw krediet’”, zegt Raes. “Dat is een rekening van de universiteit, die ik bijvoorbeeld gebruik om mee naar congressen te gaan of om onderzoek mee te ondersteunen.”

Al is niet duidelijk of dit de algemene regel is aan de universiteit. Zowel de KU Leuven, UGent, VUB als UAntwerpen werden gecontacteerd, maar geen enkele instelling kon in detail uitleggen hoe het precies geregeld wordt. “Niemand bij ons heeft weet van concrete regels daarrond”, zegt Peter Demeyer van UAntwerpen. Bij de UGent klinkt dat nevenactiviteiten gemeld moeten worden, al gaat dat veeleer over pakweg een prof rechten die halftijds een eigen kantoor heeft. “Lezingen vallen daar wellicht niet onder.” De VUB benadrukt dat ‘valoriseerbare’ onderzoeksresultaten eigendom zijn van de universiteit. Maar hoe dat dan precies aangepakt of gecontroleerd wordt, is niet duidelijk. 

“Hier is dat nauwelijks geregeld”, zegt Gustaaf Cornelis, specialist wetenschapsethiek (VUB, UA). “Vloeit het geld terug naar de universiteit? Soms wel, maar zeker niet altijd. Dat hoeft ook niet per se. Het is gewoon zaak om daar transparant over te zijn, zeker als het mee je onderzoek financiert. Wat dat betreft moeten we vooral rekenen op de goodwill van de academici. Hoe dan ook: lezingen geven, in debatten zetelen... dat maakt ook deel uit van de maatschappelijke taak van academici.”

Fles wijn

Rik Torfs, zelf een veelgevraagd spreker en voormalig rector van de KU Leuven, vindt niet dat er extra regelgeving over moet komen. “De mensen die veel worden gevraagd, zijn net ook die mensen die voor een deel uithangbord zijn van de universiteit. Leg je dat aan banden, dan bestaat het risico dat die daar niet meer blijven werken. Dat kan niet de bedoeling zijn. In mijn tijd gold dat je, naast je fulltime aanstelling, nog 20 procent andere dingen mocht doen. De inkomsten daarvan moet je aangeven aan de belastingen, niet per se aan de universiteit. Zeker als je gaat spreken over zaken die niet direct met je onderzoek te maken hebben.”

De bedragen die in Nature circuleren zijn Amerikaans, benadrukken verschillende insiders hier. “Tot voor kort gingen de meeste academici in Vlaanderen gewoon spreken voor een fles wijn”, zegt een onderzoeker die hier geregeld lezingen geeft maar liever anoniem blijft. “Vandaag gaat het er al iets professioneler aan toe, vooral omdat er hier nu ook bureaus zijn die dat regelen. De bedragen die je krijgt verschillen van vakgebied tot vakgebied. Bij de meer economisch relevante disciplines lopen de bedrag al wat op, maar bij het merendeel blijven de sommen beperkt.”

Zelf vraagt de onderzoeker soms tot 1.000 euro voor een lezing. “Uitzonderlijk en weliswaar enkel als het gaat om grote bedrijven of klanten die dat vlot kunnen betalen. Een school of vereniging die mij vraagt voor een lezing, moet heel wat minder betalen. Met dat geld heb ik mijn onderzoek mee gefinancierd. Persoonlijk vind ik: als je lezingen gaan over bevindingen die een directe uitloper zijn van je werk aan de universiteit, dat het geld ook naar het instituut moet terugvloeien. Gaat het om je eigen parate kennis, boeken die je in vrije tijd hebt gelezen... dan ligt dat moeilijker.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden