Zaterdag 25/06/2022

NieuwsWetenschap

Beroemde megastorm op Jupiter blijkt zo plat als een atmosferische pannenkoek

De grote rode vlek, vastgelegd door ruimtesonde Juno. Beeld NASA/Kevin M. Gill
De grote rode vlek, vastgelegd door ruimtesonde Juno.Beeld NASA/Kevin M. Gill

De beroemde grote rode vlek op planeet Jupiter is relatief plat, zo blijkt uit een nieuwe wetenschappelijke analyse. De gewelddadige megastorm lijkt daarmee eigenlijk nog het meest op een dunne, atmosferische pannenkoek.

George van Hal

Met een breedte van zo’n 16.000 kilometer is hij groot genoeg om de aarde in één hap te verzwelgen. De wind zwiept er met een grove 430 kilometer per uur in de rondte – tweemaal harder dan de krachtigste orkaan die ooit op aarde heeft huisgehouden. En o ja, hij woedt vermoedelijk al minstens drieënhalve eeuw. De grote rode vlek, het meest in het oog springende onderdeel van gasreus Jupiter, is met recht de grootste storm van het zonnestelsel.

Dat alleen al maakt hem ook wetenschappelijk interessant. Niet vreemd dus, dat de onbemande onderzoekssonde Juno, die sinds 2016 rondjes om de gasreus draait, de megastorm aan een gedetailleerde analyse onderwierp. In vakblad Science verschenen donderdagavond twee artikelen waarin de bevindingen worden samengevat. Met als meest in het oog springend resultaat: de megastorm is behoorlijk plat.

Niet dat hij flinterdun is. De storm blaast zo’n 200 tot 500 kilometer de Jupiteratmosfeer binnen, zo berekenden de onderzoekers. Maar vergeleken met z’n breedte is dat juist opvallend weinig. Het betekent dat de vlek relatief een stuk dunner is dan aardse orkanen, grofweg vergelijkbaar met een zelfgebakken pannenkoek.

Overigens oefent de storm desondanks wel degelijk tot veel dieper in de atmosfeer invloed uit op zijn omgeving. De luchtstromen die in de buurt van de storm draaien, reiken namelijk tot wel 3.000 kilometer diep, zo bleek eerder al uit onderzoek.

Jupiter, gefotografeerd door ruimtetelescoop Hubble. Links, net iets onder het midden, de grote rode vlek Beeld NASA/ESA
Jupiter, gefotografeerd door ruimtetelescoop Hubble. Links, net iets onder het midden, de grote rode vlekBeeld NASA/ESA

Zwaartekracht

Volgens astronoom Ignas Snellen van de universiteit Leiden is het dan ook niet eens zozeer de berekende dikte, als wel de manier waarop de onderzoekers die hebben bepaald wat in het oog springt. “Ik vind het mooi hoe ze dit hebben aangepakt”, zegt hij. De onderzoekers berekenden de dikte van de storm aan de hand van de zwaartekracht die Jupiter op sonde Juno uitoefent.

Om de banen van sondes rond planeten te bepalen, beschouwen wetenschappers een planeet normaliter als één geheel: een soort stevige bol zonder variaties. Hoe zwaarder de planeet, hoe meer deze met zijn zwaartekracht aan de sonde trekt. In de praktijk varieert die trekkracht echter met de verdeling van de massa onder de sonde. En die variatie zie je terug in snelheidsveranderingen van het vaartuig zelf. “Dat hebben ze bij Juno zodanig nauwkeurig kunnen meten dat ze de dikte van de storm uit de snelheidsverandering van de sonde konden afleiden”, zegt Snellen. “Dat is indrukwekkend.”

Verre werelden

In een tweede artikel beschrijven de onderzoekers de structuur van meerdere draaikolken in de Jupiteratmosfeer, inclusief de grote rode vlek. Zo konden ze onder meer bepalen wat de verdeling is van koolstof en zuurstof in de Jupiteratmosfeer. Normaliter is dat lastig omdat zuurstofatomen – als onderdeel van watermoleculen – relatief diep in de Jupiteratmosfeer schuilen. Dankzij de draaikolken, die tot onder de wolkenlaag met waterdamp duiken, worden ze alsnog zichtbaar.

“Ik doe zelf vooral onderzoek naar exoplaneten, planeten die draaien om andere sterren dan de zon”, zegt Snellen. “De verhouding tussen zuurstof en koolstof is daar een maat voor hoe ver van een jonge ster een planeet is geboren”, zegt hij. “Als we dat voor Jupiter beter weten, verbetert daarmee dus óók onze kennis over veel verder gelegen werelden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234