Dinsdag 31/01/2023

InterviewAngelique Corthals

Belgische topwetenschapper: ‘Als je je naam zou veranderen in een ‘genderneutrale’ variant, heb je meer kans op een publicatie’

Angelique Corthals: ‘Het is moeilijker om een vrouw te zijn in de wetenschap dan een lesbienne.’  Beeld Kristy Leibowitz
Angelique Corthals: ‘Het is moeilijker om een vrouw te zijn in de wetenschap dan een lesbienne.’Beeld Kristy Leibowitz

Honderd jaar geleden ontdekte de Britse archeoloog Howard Carter het graf van Toetanchamon. Angelique Corthals (49), een Belgische topwetenschapper in de VS, hielp om de farao zijn laatste geheimen te laten prijsgeven. Nu gebruikt ze haar kennis om van vleermuizen te leren hoe we corona kunnen verslaan. ‘We leven niet met het virus, we sterven er nog altijd aan.’

Yannick Verberckmoes

‘Kan je iets zien?’ ‘Ja, wonderlijke dingen.’

Toen Carter honderd jaar geleden door een spleet in de grafkamer van Toetanchamon gluurde, was dat alles wat hij kon uitbrengen. Hij herinnerde zich later hoe hij beelden zag, vreemde dieren “en goud, overal de schittering van goud”.

Carters ontdekking is misschien wel de meest belangrijke archeologische ontdekking ooit. Maar over de farao, wiens graf hij in november 1922 vond en februari 1923 betrad, was heel weinig geweten. Toetanchamon, de zoon van farao Achnaton, was een vrij onbelangrijke farao uit de 18de dynastie. Hij stierf in het jaar 1323 voor Christus. Pas in de jaren 2000 - na Christus dus - konden wetenschappers achterhalen waaraan hij precies is overleden.

“Hij heeft heel lang aan malaria geleden”, zegt Angelique Corthals, die Egyptische onderzoekers bijstond om de farao’s zijn DNA te analyseren. Via een videoverbinding vanuit het laboratorium van de Universiteit van Yale vertelt ze over haar onderzoek. Daar onderzoekt Corthals wat we van vleermuizen kunnen leren over corona. Corthals heeft nog een waarschuwing over dat virus. Maar dat is voor later.

Eerst valt er dus nog wat over egyptologie te vertellen. “We vonden een vrij hoge lading aan malaria in het lichaam van Toetanchamon. Maar uiteindelijk bleek dat hij aan een verwonding is gestorven. De gangbare hypothese is dat hij van een strijdwagen viel en zo gewond raakte aan zijn knie, maar dat kunnen we niet met zekerheid zeggen.”

Die verwonding lijkt klein, maar ze deed de aan malaria lijdende farao, die al heel zijn leven sukkelde met zijn gezondheid, de das om. Toetanchamon had een klompvoet en een zijdelings gebogen ruggengraat - het gevolg van al de inteelt in de Egyptische koninklijke familie.

In zijn graf staken de Egyptenaren maar liefst 130 versierde wandelstokken, want de farao mankte en moest zich ook in het hiernamaals kunnen voortbewegen. “Toen hij stierf, moet hij ook enorm veel pijn gehad hebben. Dat maakte het analyseren van de resultaten best emotioneel. Het maakt niet uit hoeveel geld je hebt, of dat je als halfgod wordt beschouwd, je kan nog steeds gruwelijk afzien.”

Hatsjepsoet

Corthals’ rol bij het grote farao-onderzoek was om Egyptische wetenschappers op te leiden. De wereldberoemde archeoloog Zahi Hawass haalde haar begin jaren 2000 wegens haar expertise aan boord om Egyptische experts te begeleiden, zodat die met nieuwe technieken zoals DNA-onderzoek enkele van de grootste mysteries van het oude Egypte konden oplossen.

Corthals hielp hen om stalen van de koninklijke mummies te nemen. Dat de stoffelijke resten meer dan 3.000 jaar oud zijn is één ding. Mummies zoals die van Toetanchamon zijn bovendien al een eeuw geleden opgegraven.

“Als je dus een DNA-staal wil, moet je er zeker van zijn dat je een staal van de farao neemt, niet van iemand die hem per toeval in de laatste 100 jaar heeft aangeraakt. Ook bezoekers in een kamer kunnen DNA achterlaten. Toen we de mummie van koningin Hatsjepsoet onderzochten, liet ik de Egyptische wetenschappers daarom diep in haar beenderen stalen nemen. Dan waren we echt zeker dat we goede stalen hadden.”

De mummie van de 50-jarige Hatsjepsoet vertelde nog zo’n koninklijke tragedie. De koningin was zwaar gezet waardoor ze sowieso al niet goed kon bewegen, en had diabetes. “Maar dan kreeg ze beenderkanker. We vonden de tumoren in haar lichaam. Uiteindelijk stierf ze aan een abces. Dat liep van haar gebit naar omhoog in haar schedel.”

Het dodenmasker van Toetanchamon. Corthals: 'Toen hij stierf, moet hij ook enorm veel pijn gehad hebben. Dat maakte het analyseren van de resultaten best emotioneel. Het maakt niet uit hoeveel geld je hebt, of dat je als halfgod wordt beschouwd, je kan nog steeds gruwelijk afzien. Beeld Getty Images
Het dodenmasker van Toetanchamon. Corthals: 'Toen hij stierf, moet hij ook enorm veel pijn gehad hebben. Dat maakte het analyseren van de resultaten best emotioneel. Het maakt niet uit hoeveel geld je hebt, of dat je als halfgod wordt beschouwd, je kan nog steeds gruwelijk afzien.Beeld Getty Images

De verdienste van de onderzoekers was niet enkel dat ze haar doodsoorzaak achterhaalden, maar ook dat ze de koningin terugvonden. De tand, op de plaats van het abces, zou de sleutel vormen tot de vondst van haar mummie. Haar lichaam was in de oudheid al weggehaald uit haar eigen graf en in een anonieme tombe geplaatst.

Toen archeologen een CT-scan maakten van een kistje dat ze in de tombe vonden, waar de naam van Hatsjepsoet op stond, vonden ze daarin ook een tand. Die paste dan weer perfect in de mond van de tot dan toe ongeïdentificeerde mummie. Zo wisten de archeologen dat ze met het lichaam van de koningin te maken hadden.

Oase

Het is iets intiems om in menselijke resten op zoek te gaan naar sporen over het verleden, vertelt Corthals. De archeologie moest het vroeger vooral hebben van de kennis van oude talen. Maar sinds de ontwikkeling van moderne wetenschappelijke technieken hebben archeologen een uitgebreid arsenaal om verloren beschavingen te bestuderen.

Corthals kreeg als kind al de smaak te pakken om beenderen op te graven. Ze werd geboren in Rocourt, bij Luik, maar groeide zowel in België op als in Zuid-Afrika. Als klein meisje nam ze haar hond mee - die al het graafwerk op zich nam - en trok ze op avontuur.

Door haar expertise in menselijke resten is ze vandaag verbonden aan het John Jay College of Criminal Justice in New York, waar ze forensische experts leert om misdaden op te lossen. Daarvoor gaat ze zelf skeletten begraven in Central Park, die haar studenten vervolgens moeten vinden. “Ik leg er dan objecten bij, die dienen als aanwijzingen over hoe de persoon is overleden. De studenten moeten vervolgens alles analyseren.”

Lang voordat Corthals aan die CSI-achtige scenario’s begon, was ze een archeologiestudente, die volledig in de ban was van het oude Egypte. Maar toen ze in de jaren 90 archeologie studeerde aan de ULB moest ze van buiten leren op welke plaats en in welke periode bepaalde potten voorkwamen. Al snel besefte ze dat ze die richting niet uit wou.

Pas wanneer Corthals voor haar doctoraat de oversteek maakte naar de Universiteit van Oxford, kwam dat soort onderzoek op haar pad. Ze kwam er in contact met David Goldstein, die bezig was met de afkomst te bestuderen van de Ethiopische Joden. Corthals trok een witte labojas aan en gooide haar studiegebied als archeologe helemaal om. “Goldstein en zijn laboratorium in Oxford leerden mij de basis van moleculaire biologie.”

Corthals zou dus geen potten of steenfragmenten meer bestuderen, maar wel menselijke resten. In het begin kreeg ze veel tegenkanting, vooral van de traditionele archeologen. “Het hoofd van mijn college in Oxford vertelde me vlakaf: de archeologen zullen je nooit serieus nemen en de biologen zullen je nooit serieus nemen. Je begaat hier een professionele zelfmoord.”

Maar Corthals ging verder op de ingeslagen weg. Omdat menselijke resten ons zaken kunnen leren waarover objecten niets zeggen. Kreeg iemand genoeg te eten toen hij jong was? Waaraan is hij precies gestorven? Op die vragen krijgen archeologen anders geen antwoord.

Voor een van haar projecten in Egypte onderzocht Corthals mummies, die afkomstig waren uit de oase van Kharga in het zuiden van het land. De mummies - uit de Ptolemaeïsche periode, toen de Macedoniërs in de nasleep van de tijd van Alexander De Grote (356-323 voor Christus) over Egypte heersten - waren volgens de traditionele Egyptische methodes gebalsemd. Voor de normale egyptoloog leken dit dan ook Egyptenaren.

“Maar toen we een stabiele-isotopenanalyse deden, bleek dat deze mensen uit Sub-Saharaans Afrika kwamen. Deze mensen waren veehandelaars die handel dreven tussen Soedan en het noorden van Egypte. En omdat ze zo dicht bij hun dieren leefden, raakten ze besmet met tuberculose.

“Die ziekte ging van hun koeien heel makkelijk over op hen. Die Soedanese veehandelaars behoren tot de gewone mensen die geen stem kregen in de geschiedenis, omdat ze nooit teksten hebben geschreven. Het enige wat zij hebben nagelaten, waren hun lichamen. Ik zeg altijd dat we niet naar de dood kijken als we zulke resten bestuderen. We kijken naar het verhaal van een leven.”

Researchpartners

Corthals verhuisde na haar periode in Groot-Brittannië naar de VS, waar ze aan de slag ging voor het American Museum of Natural History in New York. Ze kwam er aan het hoofd te staan van een collectie met diepgevroren weefselmateriaal, dat in metalen vaten met vloeibare stikstof wordt bewaard.

In de gangen van het museum kwam ze de Colombiaanse biologe Liliana Daválos tegen. In het begin gingen gesprekken vaak over papierwerk. Corthals moest achter haar veren zitten, zodat ze documenten zou indienen. Een standaardprocedure om te bewijzen dat de onderzoeksspecima op een wettelijke manier zijn verzameld.

Maar bij die gesprekken over al dat saaie papierwerk sloeg er onverhoeds een vonk over. “Het was een vriend van haar die Liliana voor het eerst over mij vertelde en erbij zei dat ik een egyptologe was. Dat vond ze echt heel cool. Van dan af zijn we beginnen daten. And the rest is history.

Angelique Corthals & Liliana Daválos. Beeld rv
Angelique Corthals & Liliana Daválos.Beeld rv

Het koppel verscheen samen al in een profielinterview bij National Geographic, omdat ze niet enkel geliefden zijn, maar ook echte researchpartners. Bij hun thuis in Long Island spreken ze ’s avonds bij het diner over biologisch onderzoek, zoals anderen over sport of politiek praten. “We zijn een perfect klankbord voor elkaar. We komen vanuit een verschillende achtergrond en kunnen vanuit andere invalshoeken oplossingen bedenken voor onze wetenschappelijke problemen.”

In een interview met het nieuwsplatform Mongabay gebruikte Daválos een citaat van Corthals. Mijn partner, zo vertelde Daválos aan de journalist, zei dat ze als vrouw al meer problemen heeft gehad in de academische wereld dan als lesbienne. Tegenover De Morgen onderschrijft Corthals volmondig haar eigen citaat.

“Je merkt soms nog dat de resultaten uit het onderzoek van een vrouw gewantrouwd worden. Je ziet dat niet op het eerste gezicht, maar vrouwen worden wel nog steeds minder gepubliceerd in de grote prestigieuze vakbladen, dat is ook aangetoond. Als je je naam zou veranderen in een ‘genderneutrale’ variant, dan heb je meer kans op zo’n publicatie. Onder meer daarom denk ik dat het moeilijker is om een vrouw te zijn in de academische wereld dan een lesbienne. Want iemands seksuele voorkeur zie je niet op een paper staan.”

Corthals en Daválos proberen in kaart te brengen welke genen die immuunreactie bij vleermuizen zo klein houden. Beeld Jose Gabriel Martinez Fonseca
Corthals en Daválos proberen in kaart te brengen welke genen die immuunreactie bij vleermuizen zo klein houden.Beeld Jose Gabriel Martinez Fonseca

Vleermuizen

Voor de wetenschap is het zeker al een vruchtbaar huwelijk geweest. Wat oude Egyptenaren zijn voor Corthals, dat zijn vleermuizen voor haar partner. Sinds de coronapandemie werken Corthals en Daválos samen aan onderzoek over die dieren. Hoe slagen zij erin om virussen te dragen zonder dat ze er zelf ziek van worden?

Om de oplossing te vinden voor dat mysterie kijken de twee wetenschappers en hun teams onder meer naar de neus van vleermuizen. Wanneer het virus bij mensen langs die weg binnenkomt, gaat het zich volop reproduceren. Maar vleermuizen hebben een heel actief patrouillerend immuunsysteem dat het virus daar al meteen uitschakelt. Misschien kan de wetenschap daar wel inspiratie uit halen?

“We zien nu dat vaccins tegen corona wel voorkomen dat je zwaar ziek wordt, maar eigenlijk doen ze bijna niets tegen de verspreiding van het virus. Er worden nu nieuwe vaccins ontwikkeld die je kan inhaleren. Op die manier zijn de slijmvliezen in je neus of mond beter bestand tegen de komst van het virus en kan het immuunsysteem veel sneller reageren. China en India hebben zulke vaccins al goedgekeurd.”

Eén van de projecten gaat dus over het bestuderen van vleermuisneuzen, terwijl een ander kijkt naar de immuunreactie van die beestjes. Als corona bij mensen het lichaam binnenkomt, gaat het immuunsysteem soms in overdrive en valt het het eigen lichaam aan. Bij vleermuizen houdt het zich juist kalm.

Corthals en Daválos proberen in kaart te brengen welke genen die immuunreactie bij vleermuizen zo klein houden. Ze hopen dat ze van die dieren dus kunnen opsteken hoe we virussen kunnen stoppen als ze bij mensen binnenkomen, maar ook hoe we de immuunreactie tegen het virus binnen de perken kunnen houden. Terwijl de wereld corona ondertussen schijnbaar achter zich laat, zijn deze twee wetenschappers er nog volop op gefocust.

Tussendoor adviseert Corthals ook nog Artsen Zonder Grenzen om stalen te analyseren van mensen die op erg afgelegen plaatsen wonen. Het werk voor die ngo leerde haar dan weer veel over gevaarlijke ziektes. Toen ze voor AZG in Zuid-Afrika aan de slag was om tuberculose te bestrijden, hing er een bordje voor haar kantoor met daarop: ‘Stop TB, open a window.’

Tijdens de coronapandemie hebben experts er volgens haar veel te laat voor gewaarschuwd dat het virus zich via de lucht verspreidde. “Alle wetenschappers worth their salt wisten nochtans al vlug dat het virus airborne was, dat bleek al uit een van de eerste bestudeerde verspreidingscases in Wuhan.”

Terwijl corona zich dus nog steeds verspreidt in de westerse wereld, is ook die les alweer vergeten. “Ik vind het ook misdadig dat autoriteiten overal de mondmaskerplicht afschaffen. Op die manier laten we het virus ongebreideld circuleren en kan het verder evolueren. Elke dag overlijden er nog honderden Amerikanen door corona. We leven dus niet met het virus, we sterven er nog altijd aan.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234