Zondag 21/04/2019

Nepnieuws

Belg legt groot nepnieuwsnetwerk uit Macedonië bloot

Maarten Schenk, nepnieuwsexpert. Beeld thomas legreve

Slagan Bojkovski uit Kumanov is of was een Macedonische militair. Volgens Belgisch en Nederlands onderzoek is hij alleszins de spil in een Macedonisch nepnieuwsnetwerk dat al jaren hoaxes de wereld in stuurt. 

“Ze zijn ooit begonnen met websites vol motorfietsen en blote borsten, maar die brachten niet voldoende geld op. Moslimhaat, verhalen over pedofielen en gekke complottheorieën brengen wel voldoende geld in het laatje.” Aan het woord is Maarten Schenk, oprichter van de website Lead Stories. Dat bedrijfje probeert met behulp van zelf ontwikkelde software en een portie gezond verstand nepnieuwsverhalen te onderscheppen voor ze viraal gaan. 

In samenwerking met de Nederlandse universiteit van Leiden kwam Schenk op die manier een Macedonisch netwerk op het spoor dat al zeker sinds 2016 nepverhalen de wereld in stuurt om grof geld te verdienen. “Tot 100 euro per dag aan advertentie-inkomsten dankzij nepnieuwssites is een fortuin als je weet dat een maandloon in Macedonië tussen de 200 en 300 euro ligt. Op hoogdagen lagen de inkomsten waarschijnlijk zelfs rond de 500 euro.”

Het netwerk dat Maarten Schenk en Peter Burger (Universiteit Leiden) blootlegden, is aanzienlijk. Het gaat om zeventig websites waarmee sinds 2016 in totaal 7,16 miljoen reacties, commentaren en shares op Facebook en Twitter werden gegenereerd. Met twee van hun sites alleen al bereikten ze 3,6 miljoen Facebook-gebruikers. Eén artikel haalde eind 2018 de top tien van Buzzfeeds meest succesvolle nepberichten op Facebook. 
‘Muslim Figure: “We Must Have Pork-Free Menus Or We Will Leave U.S.” How Would You Respond This?’ was goed voor 630.000 reacties, shares en comments.

Niet creatief

Vooraleer u onder de indruk raakt van wat de Macedoniërs hebben bereikt: “Elke idioot die een domeinnaam voor een website kan aankopen, kan dit soort praktijken beginnen”, zegt Schenk. Hij kwam erachter dat dit niet het werk was van een door de overheid gestuurde informatiecel. Dit was de kernactiviteit van een goed draaiend familiebedrijfje.

Om nepnieuws te verspreiden heb je twee zaken nodig. Websites waar je het op kunt plaatsen en valse accounts om de berichten te verspreiden. Erg creatief moet je voor dat eerste niet zijn. Ook de Engelse taal machtig zijn, is geen vereiste. Zulke bedrijfjes speuren het nieuws af naar sensationele berichten. “Zelfs satire verpakken als nieuws is een optie”, zegt Schenk. Zo pikte een linkse, satirische website in op de hoax dat Michelle Obama een man zou zijn. Ze publiceerden een bericht met de titel
Michelle Obama’s Doctor Goes On Record: ‘I Know What I Saw’’. Onderaan werd duidelijk gemaakt dat het om satire ging. Maar dat maakte de Macedoniërs weinig uit, het verhaal werd gekopieerd, verpakt als nieuws en verspreidde zich als een lopend vuurtje.

Deze Macedonische familie maakte de fout om foto’s van zichzelf te gebruiken in verschillende valse accounts die moesten helpen om zulke nepverhalen te verspreiden. Zo konden Schenk en de zijnen Natasa en Slagan Bojkovski identificeren en confronteren met hun praktijken. Slagan Bojkovski gaf toe dat hij ooit zo’n nepnieuwssite had gehad, maar dat hij daar twee jaar geleden mee is gestopt. “Zoals iedereen in Macedonië, trouwens”, vertelde hij. Dat zijn foto’s nog steeds circuleerden op valse profielen kon hij niet verklaren. Die moesten gestolen zijn. Een paar uur later stelde Schenk vast dat veertig van de nog actieve websites offline waren gehaald.

Slagan Bojkovski of Jony Smith, de spil van een groot nepnieuwsnetwerk in Macedonië. Beeld Screenshot via Lead Stories

Wapenwedloop

Dergelijke praktijken zijn verre van nieuw. In 2016 raakte de hele wereld in de ban van Macedonische tieners uit Veles die naar Amerikaanse rap luisterden en pro-Trump-websites maakten om te kunnen pronken met dure wagens. Hoe was het mogelijk dat jongeren uit puur winstbejag de verkiezingen van het rijkste land ter wereld konden beïnvloeden?

Facebook en Twitter proberen overheden ervan te overtuigen dat ze er alles aan doen om dit soort problemen van hun netwerken te bannen. Maar echt goed lijkt dat dus niet te lukken. Al is Schenk het daar niet helemaal mee eens. “Het is een constante wapenwedloop. We zien in onze data dat de aanpak van Facebook echt werkt. Zo zagen we het aantal reacties, likes en shares serieus dalen sinds april 2018.”

Maar ook de nepnieuwsfabrieken zitten niet stil. “In plaats van valse accounts met honderdduizenden volgers proberen zij hetzelfde internetverkeer te genereren met behulp van een legertje accounts die maar enkele honderden volgers hebben.” Dat kost meer moeite, maar ze worden minder snel opgemerkt door de filters van sociale media. En zolang de baten de kosten overstijgen, zullen mensen geld proberen te verdienen aan valse nieuwsberichten.

Wie het onderzoek van Lead Stories en de Universiteit Leiden zelf wil lezen, kan dat hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.