Vrijdag 13/12/2019

Vaccintwijfel

ABC van vaccinaties: wat is een vaccin en hoe werkt het juist?

Beeld Wouter Van Vooren

Wat is een vaccin? Hoe werkt een vaccin? Voor wat wordt een mens allemaal op welk moment ingeënt? Al deze vragen en nog veel meer krijgen een antwoord in dit ABC van de vaccinatie.

A

Anafylaxie - Een ernstige maar uiterst zeldzame allergische reactie die na voeding, medicatie of een vaccinatie kan optreden.

Antigeen - Het werkzame bestanddeel in een vaccin. Het is deze lichaamsvreemde stof die in staat is om een reactie van het immuunsysteem op te wekken, waardoor het lichaam antistoffen gaat vormen.

Antivaxers - Fanatieke tegenstanders van vaccins, ook wel vaccinweigeraars genoemd.

Lees ook:

Crisisplan vaccintwijfel in de maak: ‘Aantal gevaccineerden kan plots kelderen.’

Deze ouders twijfelen over vaccinatie: ‘Mochten mijn kinderen iets oplopen, ik zou me heel erg verantwoordelijk voelen

Het standpunt van onze onderzoeksjournalisten Sara Vandekerckhove en Femke Van Garderen: ‘Beste ouder die twijfelt over vaccinatie, we begrijpen u.’

B

Bacteriën - Minuscuul levende wezens die op eigen kracht kunnen overleven in het menselijk lichaam en waarvan een aantal ernstige infecties kan veroorzaken. Bijvoorbeeld pneumokokken kunnen op die manier hersenvlies- en longontstekingen veroorzaken.

Basisvaccinatieschema - Een overzicht van vaccins die kinderen tussen de leeftijd van 8 weken en 16 jaar zouden moeten krijgen om optimaal beschermd te zijn tegen een tiental infectieziekten als mazelen, rode hond en difterie. Het schema stelt op welke tijdstippen de vaccins idealiter worden toegediend. Artsen, Kind en Gezin en de Centra voor Leerlingenbegeleiding kunnen ze gratis bestellen.

Bijwerkingen - De ongewenste of onbedoelde effecten die optreden bij een medische behandeling. Het doel van vaccins is om bepaalde infectieziekten te voorkomen. Matige koorts, wat roodheid op de injectieplaats en tijdelijke gewrichtspijn zijn dus bijwerkingen. Het risico op ernstige bijwerkingen bij vaccins is minimaal.

Bof - Of dikoor, is een ernstige, virale infectieziekte, waarbij de klier die speeksel aanmaakt vlakbij het oor, ontsteekt. De ziekte wordt via hoesten en niezen overgedragen en kan tot ernstige complicaties leiden als hersenvliesontsteking. Jongens die de ziekte tijdens de puberteit of later oplopen, kunnen minder vruchtbaar worden door een ontsteking van de teelballen. Met twee inentingen, op 12 maanden en 10 jaar, ben je evenwel goed beschermd.

C

CLB - Of Centra voor Leerlingenbegeleiding. Zij zijn de belangrijkste vaccinator van de schoolgaande jeugd. De jeugdartsen volgen er het vaccinatieschema van alle kinderen onder hun toezicht op, geven advies indien het vaccinatieschema niet in orde is en dienen vaccins toe tijdens de vaste consulten of op school en nodigen ouders uit hun kinderen gratis te laten vaccineren volgens het basisvaccinatieschema. Ouders hebben de vrije keuze om hierop in te gaan. Ze kunnen ook, als ze dat wensen, naar een andere arts gaan voor een vaccin.

D

Difterie - Of kroep, is een ziekte die veroorzaakt wordt door de bacterie Corynebacterium diphteriae, die andere besmette mensen dragen. Ze kan de keel, het hart en het zenuwstelsel aantasten. De klachten zijn erg uiteenlopend: van een gewone neusinfectie en hevige keelpijn tot benauwdheid en zelfs verstikking. 3 tot 12 procent van de difteriepatiënten kan een dodelijke complicatie oplopen. Baby’s en ouderen zijn het meest kwetsbaar hiervoor.

E

Epidemie - Een epidemie komt voor wanneer een ziekte, als griep bijvoorbeeld, zich snel ontwikkelt en verspreidt onder een bevolking. Een pandemie is een epidemie die zich wereldwijd kan verspreiden.

G

Geïnactiveerd (dood) of niet-levend vaccin - Vaccin waarbij de ziekteverwekker (of delen ervan) niet in levende vorm aanwezig is. Bij dit soort vaccins is vaak een hervaccinatie op latere leeftijd aangewezen om de bescherming op peil te houden. Een voorbeeld van zo’n vaccin is onder meer het vaccin tegen tetanus.

Griep - Of influenza. Een besmettelijke ziekte van de luchtwegen waarbij het influenzavirus de grote boosdoener is. Er zijn verschillende grieptypes en doordat er elk jaar andere en verschillende types circuleren, kun je ook elk jaar opnieuw de griep krijgen. Het virus kan overgedragen worden door te hoesten, niezen en praten en via handen en voorwerpen. Meestal genees je spontaan na enkele dagen, maar bij sommigen kan de ziekte ernstige gevolgen hebben. Zwangere vrouwen, 65-plussers en mensen met bepaalde gezondheidsproblemen krijgen de raad zich te vaccineren. Ondanks de verwarrende naam, staat buikgriep los van griep.

H

Haemophilus influenzae type b - Een bacterie die onder meer hersenvliesontsteking veroorzaakt. Het kan leiden tot oorontsteking, longontsteking of infecties elders in het lichaam. De ziekte wordt overgedragen door hoesten, niezen en via de handen. Vooral jonge kinderen lopen een groot risico. 5 tot 10 procent van de kinderen die besmet raken en bij wie het tot hersenvliesontsteking leidt, sterft. Een op de tien ondervindt blijvende schade.

Hepatitis A - Of geelzucht. Een infectie die veroorzaakt wordt door het hepatitis A-virus, dat een ontsteking geeft van de lever. Hoe ouder je bent, hoe ernstiger het ziekteverloop. Wie de ziekte doormaakt, is levenslang beschermd. Ook vaccinatie garandeert levenslange bescherming.

Hepatitis B - Een ernstige virale infectieziekte die de lever aantast. Het wordt overgedragen via seksueel contact en via het bloed. Meestal genees je spontaan, maar de ziekte kan ook chronisch worden en tot leverkanker leiden.

Herhalingsvaccinatie - Wie gevaccineerd wordt, maakt antistoffen aan. Soms neemt de hoeveelheid antistoffen na verloop van tijd af, waardoor een nieuwe vaccinatie, een zogenaamd herhalingsvaccinatie, moet worden toegediend. Het tetanusvaccin moet bijvoorbeeld om de tien jaar herhaald worden. Een herhalingsvaccin wordt soms ook “booster” genoemd.

Humaan papillomavirus (HPV) - Een veelvoorkomend virus waar meer dan 150 types van bestaan. Meestal merk je niet dat je besmet bent, maar op lange termijn kan het tot kanker leiden. Het gaat dan over baarmoederhalskanker, maar ook kanker rond de aars en sommige keelkankers. Het virus wordt voornamelijk verspreid via intiem en seksueel contact en komt zowel bij mannen als vrouwen voor.

K

Kind en Gezin - Een agentschap van de Vlaamse overheid dat via lokale consultatiebureaus systematisch de groei en ontwikkeling van Vlaamse kinderen opvolgt. Ze geldt als de belangrijkste vaccinator van jonge kinderen in Vlaanderen en de consultaties zijn gratis. Om en bij de 80 procent van de kinderen tussen nul en twee jaar worden door de artsen en verpleegkundigen van Kind en Gezin gevaccineerd.

Kinkhoest - Of pertussis. Een acute bacteriële infectieziekte van de luchtwegen. De bacterie komt in de lucht door te hoesten, niezen of praten. Het komt sinds een tiental jaar steeds vaker voor in Vlaanderen. Het is vooral gevaarlijk bij zuigelingen die besmet worden door adolescenten en volwassenen. Het sterftecijfer bij onbehandelde kinkhoest is hoog.

Kudde-immuniteit - Ook wel de groeps- of collectieve immuniteit genoemd. Als een voldoende grote groep van mensen gevaccineerd is tegen een bepaalde ziekte, treedt er een groepseffect op en zijn ook mensen die niet-gevaccineerd kunnen worden of waarvan het immuunsysteem niet goed reageert op vaccinatie, beschermd.

L

Levend afgezwakt vaccin - Een vaccin waarin de ziektekiem nog levend maar in sterk afgezwakte vorm aanwezig is. Het voordeel is dat deze vaccins een veel langer durende immuniteit opwekken. Voorbeelden van een levend verzwakt vaccin zijn het mazelen-bof-rubellavaccin en het vaccin tegen het rotavirus.

M

Mazelen - Een ernstige, uitermate besmettelijke infectieziekte die wordt veroorzaakt door het mazelen- of morbilivirus. Mazelen wordt overgedragen via de lucht, door hoesten, niezen of praten. Wie het virus oploopt, krijgt koorts en een rode huiduitslag. In 10 tot 20 procent van de gevallen treden complicaties op, zoals een oor- of longontsteking. Heel soms is er sprake van een acute hersenontsteking. Die kan dodelijk zijn of blijvende schade veroorzaken. Het afgelopen jaar zijn er in Europa meer gevallen van mazelen geregistreerd dan in de voorbije tien jaar. Dit jaar eiste de ziekte tien levens in Europa. Ook in België rukt mazelen opnieuw op. In de eerste 9 maanden van dit jaar werd de ziekte 405 keer gemeld. Dat is drie keer meer dan in heel 2018. Een op vijf daarvan belandde in het ziekenhuis, voornamelijk jonge kinderen.

MBR-vaccin: Het mazelen-bof-rubellavaccin.

Meningokokken - Een meningokokkeninfectie is een ernstige bacteriële ziekte die hersenvliesontsteking, hersenontsteking of bloedvergiftiging kan veroorzaken. De ziekte kan zich heel erg snel ontwikkelen en zeker bij kinderen zijn de symptomen niet altijd even duidelijk. Er zijn verschillende serogroepen, waarvan A, B, C, W135 en Y de gevaarlijkste zijn voor de mens. De ziekte wordt overgedragen door te hoesten en te niezen of door direct contact met besmette personen. Sinds dit jaar beveelt de Hoge Gezondheidsraad het zogenaamd combinatie meningokokken ACWY-vaccin ter vervanging van het gratis meningokokken C-vaccin. Dit combinatievaccin is nog niet gratis. Een meningokokken B-vaccin bestaat ook, maar is evenmin opgenomen in het basisvaccinatieschema.

P

Pathogeen - Oftewel een organisme dat een ziekte veroorzaakt. Denk aan virussen, bacteriën, schimmels en parasieten.

Pokken - Of variola. Een uiterst besmettelijke en levensbedreigende ziekte. Drieduizend jaar lang was dit een van de meest gevreesde ziektes. Dankzij grootschalige vaccinatiecampagnes konden de pokken uitgeschakeld worden. In 1980 bestempelde de WHO ze als ‘uitgeroeid’.

Polio - Poliomyelitis of kinderverlamming. Een ernstige virale zenuwinfectie die veroorzaakt wordt door het poliovirus. Het kan leiden tot spierverlamming en hersenvliesontsteking. Het virus wordt overgedragen via voedsel en water dat besmet is met ontlasting. Een behandeling is niet mogelijk. De poliovaccinatie is de enige verplichte in ons land. Sinds de invoering van het vaccin komt polio niet meer voor in België. Maar omdat in andere landen gevallen blijven opduiken, blijft een vaccinatie bij ons belangrijk.

R

Rode hond - Of rubella. Is in de meeste gevallen een milde, virale infectieziekte die keel- en gewrichtsontstekingen en een rode uitslag veroorzaakt. Besmetting gaat via de lucht, door te hoesten, niezen en praten. Rode hond is doorgaans niet gevaarlijk bij kinderen, maar houdt wel risico’s in op latere leeftijd en voor zwangere vrouwen. Zo kan het de ongeboren vrucht aantasten.

Rotavirus - Een besmettelijke maag-darminfectie die vooral voorkomt bij baby’s en jonge kinderen. Tegen de leeftijd van vijf jaar zijn bijna alle kinderen er immuun voor. De ziekteverschijnselen zijn ernstige diarree, braken en koorts. Het risico op uitdroging is groot, waardoor soms een ziekenhuisopname nodig is. Het virus wordt overgedragen door contact met de stoelgang van een besmet persoon.

T

Tetanus - Ook klem genoemd. Een ernstige, levensbedreigende infectie die veroorzaakt wordt door de bacterie Clostridium tetani. De bacterie zelf is niet gevaarlijk voor de mens, maar wel de gifstoffen die het produceert. De bacterie komt voor in de natuur en voornamelijk in de grond en op vuile oppervlakken. Een besmetting gebeurt via wonden.

V

Vaccinatiegraad - Om ervoor te zorgen dat een ziekte zich zo min mogelijk kan verspreiden, is er een hoge vaccinatiegraad nodig. Bijvoorbeeld, om mazelen, bof en rubella te elimineren raadt de Wereldgezondheidsorganisatie WHO een vaccinatiegraad van 95 procent aan. Dat wil zeggen: minstens 95 procent van de burgers moet ingeënt zijn.

Vaccinnet - Vaccinnet is een digitaal systeem dat de Vlaamse overheid ontwikkelde. Het zorgt ervoor dat de vaccins uit het basisvaccinatieschema besteld en verdeeld worden onder artsen. Dit systeem moet op termijn ook nauwgezet bijhouden welke vaccins alle Vlamingen hebben gekregen.

Virussen - Virussen zijn besmettelijke organismen en kunnen net als bacteriën ziekten veroorzaken. Zo zorgt het influenzavirus voor griep. Het verschil met bacteriën is dat virussen veel kleiner zijn en zich niet vanzelf kunnen vermeerderen. Ze hebben een gastheercel nodig. Antibiotica werken niet tegen virussen.

Vlaams Actieplan Vaccinatie - Om er voor te zorgen dat de Vlaamse bevolking doeltreffend beschermd is tegen vaccineerbare infectieziekten, heeft de overheid een gezondheidsdoelstelling over vaccinaties opgesteld met een bijhorend Vlaams actieplan. Dat plan formuleert verschillende doelstellingen om tegen 2020 een kwaliteitsvol vaccinatiebeleid te hebben.

Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid - Een agentschap van de Vlaamse overheid dat werkt aan de gezondheid en het welzijn van alle Vlamingen. Dat doet ze onder meer door toe te zien op het zorgaanbod in Vlaanderen, voorzieningen te erkennen en financieren, preventief onderzoek te doen, de verspreiding van infecties te voorkomen of te beperken en vaccins aan te bieden.

W

Waterpokken - Ook gekend als varicella, windpokken of wijnpokken. Een infectieziekte die wordt veroorzaakt door het varicellazostervirus. Deze klassieke kinderziekte geneest meestal na enkele dagen. Volwassenen lopen een groter risico op complicaties. Het veroorzaakt onder meer huiduitslag met kleine vochtblaasjes die heel erg jeuken. Om zware littekens te voorkomen, is het belangrijk om niet te krabben. Door het openkrabben kunnen de blaasjes ook besmet geraken met een bacterie (zoals de vleesetende bacterie, Streptococcus pyogenes). Dit kan zeer ernstige wondinfecties veroorzaken In zeldzame gevallen kan het een long- of hersenontsteking veroorzaken. Er bestaat een vaccin voor, maar dit is niet opgenomen in het basisvaccinatieschema.

Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) - Een organisatie van de Verenigde Naties die gespecialiseerd is in gezondheidszorg. De WHO werd opgericht in 1948 en heeft zijn hoofdkwartier in Genève. Vandaag werken er ruim 7.000 mensen en ze hebben een vestiging in 150 landen. Het doel van de WHO is om de wereldwijde aspecten van gezondheidszorg in kaart te brengen, zorgactiviteiten te coördineren en de gezondheid van de wereldbevolking te bevorderen.

(Bronnen: Kind en Gezin, Sciensano, Interviews met Pierre Van Damme, Heidi Theeten, Corinne Vandermeulen, Isabel Leroux, WHO, CDC, Laatjevaccineren.beGezondheid en Wetenschap, Agentschap Zorg en Gezondheid, RIVM)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234