Dinsdag 23/07/2019

Interview

"Aan de slimme stad valt niet te ontsnappen"

Beeld Thinkstock

Heuglijk nieuws: onze steden worden, met dank aan almaar kleinere ICT, steeds slimmer. In een nieuw boek over smart cities schrijft iMinds-directeur Pieter Ballon over de zegeningen van die revolutie. Maar ook over de grote valkuilen. 'Wat als onze mobiliteit straks wordt aangestuurd vanuit een server farm in de VS?'

In Barcelona zijn afvalcontainers vandaag uitgerust met sensoren die nagaan of de container vol is. Alleen als ze vol zijn, rukt de vuilniswagen nog uit. De stad Helsinki beschikt dra over één enkele routeplanner. Het systeem houdt rekening met alle mogelijke data over alle mogelijke transportmogelijkheden in de stad.

Barcelona en Helsinki worden vandaag tot de "slimste" steden van Europa gerekend. Ze zijn pioniers in een (r)evolutie die onafwendbaar lijkt, en ook Belgische burgemeesters als Daniël Termont, Bart De Wever en Bart Somers al heeft geïnspireerd tot de eerste voorzichtige experimenten. Een bekroond voorbeeld is de led-verlichting in Mechelen, een energiezuinig systeem dat de lichtsterkte aanpast aan de beweging in de straat.

De belangstelling voor de "slimme stad" is de logica zelf. Volgens Daniel Termont kent de burgemeester van vandaag in wezen maar drie prioriteiten: "Verkeer, veiligheid en vuiligheid." Net binnen die domeinen biedt de nieuwste ICT een schat aan mogelijke oplossingen.

Pieter Ballon, professor aan de VUB en directeur bij het Vlaamse digitale onderzoekscentrum iMinds, ziet die mogelijkheden uiteraard ook. Nu onze steden steeds groter worden, kan slimme technologie er volgens Ballon mee voor zorgen dat die ook leefbaar blijven, misschien zelfs een stuk leefbaarder worden.

Maar Ballon is zeker geen evangelist. In zijn boek heeft hij ook oog voor wat allemaal mis kan gaan. Behalve de utopie is er dus ook aandacht voor de dystopie. "Twintig jaar onderzoek naar digitale evoluties heeft me geleerd dat die nooit alleen goed, en nooit alleen slecht zijn", zegt Ballon. "Onze werkelijkheid is zo complex dat één revolutie zowel positieve als negatieve effecten kan hebben binnen één terrein."

De revolutie die er nu staat aan te komen is volgens Ballon anders, zeg maar drastischer, dan de vorige. "Omdat de technologie veel krachtiger, veel kleiner en veel goedkoper is geworden, kunnen we de ICT vandaag overal in stoppen. De vorige digitale innovatiegolven hebben voor een verschuiving van het fysieke naar het virtuele gezorgd. De nieuwe technologie brengt het virtuele opnieuw naar de fysieke omgeving. Waar ze tot voor kort alleen in onze computer of onze smartphone zat, dringt ze nu door in objecten: verkeerslichten, afvalcontainers, auto's, noem maar op. Dat zorgt ervoor dat je niet aan deze revolutie kunt ontsnappen. In de nieuwe innovatiegolf wordt de kracht van alle vorige digitale innovatiegolven als het ware uitgespreid over onze werkelijkheid."

iMinds-directeur Pieter Ballon Beeld RV

U verhult niet dat die revolutie ons tegelijk voor een huizenhoog probleem stelt. Slimme steden maken optimaal gebruik van data over mijn locatie en activiteiten. Zeg dus meteen ook maar adieu tegen je privacy.
Ballon: "Die vraag is natuurlijk fundamenteel. Is het een goeie zaak, dat alles wat gebeurt ook geweten is? Mijn antwoord is - heel duidelijk - neen. Aan de andere kant mag dat gigantische probleem geen argument zijn om deze trein te laten passeren.

"Daarom is het zo belangrijk dat we hier, liefst nu en met zijn allen, over debatteren. De architectuur van de nieuwe stad wordt vandaag ontworpen. Dit is het moment waarop we mee kunnen bepalen welke informatie er met wie wordt gedeeld. Te weinig mensen weten dat technologie daar oneindig veel mogelijkheden toe biedt. Privacy by design, noemen wij dat."

De vraag is of we die privacy wel altijd zelf kunnen designen. Slimme technologie maakt in de regel gebruik van grote databases. En de grootste databases zijn haast per definitie in handen van reuzen als Facebook, Uber of Google, monopolisten die vooral hun zin doen.
"Dat punt wordt in deze discussie nog veel te weinig belicht. Dat wij hier te maken hebben met monopolisten, is het gevolg van zogenaamde netwerkeffecten. We kennen dat effect van Facebook, dat, simpelweg omdat het het grootste en dus interessantste sociale netwerk is, zo ongeveer het monopolie heeft verworven. Hetzelfde zie je nu gebeuren bij een dienst als Uber. Zodra een speler de grootste is, komt er als vanzelf een monopolistisch mechanisme op gang dat ervoor zorgt dat de concurrent naar de marge wordt gedreven. Zeker in de context van de slimme stad kan dat grote problemen opleveren.

"Als het gaat over de slimme technologie zitten we op dit ogenblik nog in de fase van de euforie. Overal zien we innovatieve start-ups en apps, en samen geven ze ons een beeld van overvloedigheid. Maar er komt een moment dat ook hier zal gebeuren wat eerder is gebeurd met Netlog, Hyves en Myspace - zeg maar het kerkhof van de sociale media.

"Dat betekent dat we straks private monopolisten zullen krijgen op openbare domeinen als mobiliteit en veiligheid. Vandaag is Uber niet veel meer dan een alternatief voor de taxidiensten. Maar het bedrijf is ondertussen wel een schat aan data aan het verzamelen. Het moment zal komen dat Uber een dusdanige basis krijgt dat het ook het openbaar vervoer kan beconcurreren of zelfs vervangen. Dat hoeft geen ramp te zijn, maar als stedelijke overheid moet je er dan wel voor zorgen dat je de greep op die private speler niet verliest."

Met Uber zal dat nog wel lukken. Maar de slimme stad zal onvermijdelijk ook gebruik moeten maken van de diensten van Google, de ultieme reus.
"Google is inderdaad de olifant in de kamer waar niemand over spreekt. De overheid beschikt over veel data, maar in vergelijking met Google stelt dat weinig voor. We hebben hier het laatste trouwens nog niet van gezien. Niet voor niets heeft Google zopas Waze gekocht, een verkeersapp die hen zeer gedetailleerde informatie geeft over onze mobiliteit. En er is natuurlijk ook Google Maps, dat over informatie beschikt die veel fijnmaziger is dan om het even welke overheid.

"Zoals gezegd: wij zijn vandaag de architectuur van een nieuwe, virtueel-fysieke omgeving aan het ontwerpen. Maar de bouwstenen van dat ontwerp zijn ontegensprekelijk in handen van partijen als Google. Het probleem is dus dat we niet precies weten op wat voor bouwstenen we die slimme stad aan het bouwen zijn. Die bouwstenen bevinden zich ergens in een reusachtige server farm in de VS. Het gevaar is zeker niet denkbeeldig dat een algoritme in zo'n farm straks onze mobiliteit of onze veiligheid zal aansturen."

Zoals u zelf ook schrijft: niks houdt Google tegen om - uiteraard tegen betaling - een bedrijf straks een mooie positie te geven in een nieuwe slimme stadsapp.
"Op dit moment lijkt dat inderdaad een bijna onoverkomelijk probleem. En toch. Net voor ik mijn boek klaar had, is er iets gebeurd dat mij hoop heeft gegeven. Ik heb het over de ontdekking van de sjoemelsoftware bij Volkswagen. Hier heeft iedereen gezien dat een black box niet per se een black box moet blijven. We hebben hier gezien hoe de overheid de sleutel kan en moet krijgen tot informatie die voorheen, ook om legitieme redenen, geheim moest blijven. De overheid zal die sleutel ook bij de ontwikkeling van de slimme steden moeten opeisen."

U stipt het meer dan één keer aan. Slimme steden vergen sterke, en dus ook eendrachtige overheden. Kom daar eens om in onze hoofdstad.
"Brussel is, met zijn 19 gemeentes die elkaar tegenwerken, natuurlijk een typevoorbeeld van de cultuur van verkokering en fragmentatie. Maar het Brussels probleem bestaat heus niet alleen in Brussel. Bij uitbreiding is heel België in dit bedje ziek. Die mentaliteit veranderen zal niet makkelijk zijn, maar het is wel noodzakelijk als de overheid een geloofwaardige, daadkrachtige en efficiënte partner wil zijn tegenover kleine en grote privépartners.

"Overdreven veel tijd hebben we trouwens niet. Waar we tien jaar geleden op sommige terreinen nog een voorloper waren, zijn we inmiddels voorbijgestoken door steden als Barcelona, Berlijn, Kopenhagen en Helsinki. Willen we niet in de achterhoede verzeilen, dan zullen we de schotten tussen onze gewesten en gemeentes moeten opheffen, en de krachten bundelen."

Daniël Termont en Bart De Wever hebben elk een heel andere visie op mobiliteit. Die twee visies krijg je toch nooit in één app?
"(lacht) Dat hoeft ook niet. Het zou al een geweldige stap voorwaarts zijn als Antwerpen en Gent enkele basisdiensten zouden uitwisselen, of afspraken zouden maken over gemeenschappelijke standaarden en architectuur. Doen ze dat niet, dan zullen ze geweldig veel geld verspillen."

Ten slotte. De nieuwste technologie biedt oneindig veel mogelijkheden om mij, op basis van mijn eerdere keuzes, de weg te wijzen naar winkels, cafés en musea die in mijn interesseveld liggen. Vraag is of de slimme stad mij zo niet berooft van wat steden net zo mooi maakt: het avontuur, het verdwalen, de toevallige ontdekking.
"Als de slimme stad geen ruimte laat voor dat avontuurlijke aspect, wordt het een steriel shoppingcenter. Dat zou zelfmoord zijn. Een echt slimme stad bevordert net die avontuurlijkheid, en heeft aandacht voor wat ik de serendipiteit van het goeie stadsleven noem. Ik verklaar me nader. Mijn favoriete cafés in Brussel waren vroeger De Dolle Mol en Au Daringman. Het ene café vond ik op aanraden van een vriend, het ander had ik toevallig zelf ontdekt. Dat bedoel ik met de serendipiteit van het goeie stadsleven.

"Helaas, dat mooie liedje is niet blijven duren. De Dolle Mol werd gesloten, en in de Daringman moest je een tijdje over de koppen lopen omdat in de krant had gestaan dat dat zo'n bijzonder café was. Een voorbeeld van domme oude media: één tip die meteen voor honderdduizend mensen moest gelden. De slimme stadsapp waar ik op zit te wachten, geeft me een zetje om een nieuwe Dolle Mol in Brussel, de Daringman van Amsterdam en nog een totaal ander café in Parijs te ontdekken. Dat zou slimme serendipiteit zijn."

Die app wil iedereen. Met als gevolg dat iedereen "toevallig" in dezelfde cafés zal zitten.
"Met genoeg data lukt alles. Als die app echt slim is, stuurt die nooit een hele hoop mensen naar dezelfde plek, en stuurt die me zelfs niet specifiek naar één café."

De slimste app creëert - oh paradox - dom toeval?
"Het echte leven hangt van paradoxen aan elkaar. En slim toeval, is dat niet het hoogste?"

Pieter Ballon, Smart cities. Hoe technologie onze steden leefbaar houdt en slimmer maakt, Lannoo, 224 pagina's.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden