Zondag 25/08/2019

Interseksueel

Transgender-atleet uit de jaren 30: Willy De Bruyn krijgt vandaag dan toch de erkenning die hij verdient

Elvire 'Willy' De Bruyn Beeld Collectie Fonds Suzan Daniel

Eerst werd Elvire De Bruyn wereldkampioene wielrennen, daarna werd ze – bij rechterlijk vonnis – Willy. U kijkt er niet van op, maar vergis u niet: dit verhaal speelt zich af in de jaren 1930. Nu krijgt Willy De Bruyn een straat in Brussel, in een poging het vergeten rolmodel voor transgenders in ere te herstellen.

Was het een jongen of een meisje? Ze wisten het niet goed, de kersverse ouders Albert De Bruyn en zijn vrouw Hortence, toen ze op 4 augustus 1914 hun eerste boreling in de armen hielden. Het was die dag in de Krakeelstraat in Terjoden, een gehucht vlakbij Aalst, een grotere discussie dan de wereldgeschiedenis: uitgerekend op 4 augustus 1914 vielen ook de Duitse keizerlijke legers België binnen en begon de Grote Oorlog bij ons. 

Wie na het geruzie in het kraambed uiteindelijk de beslissing nam, is verdwenen in de nevelen van de tijd. Maar het kind werd een meisje, Elvire. Ze bleef enig kind en groeide op in het café van haar ouders langs de spoorweg tussen industriestad Aalst en het grote Brussel. Daar was het kind een attractie – de hermafrodiet van Terjoden, zo noemden de mensen haar. Meer dan eens, zo gaat de overlevering, moest ze haar rokken opheffen om aan de klanten te laten zien dat het er daar beneden toch wat anders uitzag dan mensen normaal vinden. 

Niet getolereerd

Maar Elvire werd dus opgevoed als een meisje en ging naar de kloosterschool van Terjoden, waar toen alleen meisjes les kregen. Daar gedroeg Elvire zich naar verluidt niet als een voorbeeldig meisje, maar als een roekeloze jongen. Ze raakte er bovendien ondervoed, want ze was groot en sterk en had niet genoeg met het dagelijkse rantsoen dat de meisjes van de nonnen kregen. “In de kloosterschool was er geen huis mee te houden, blijkt onder andere uit interviews in kranten die later verschenen zijn. Ze klom overal op, deed niets dan vechten”, aldus Fredy De Schryver eerder in Het Laatste Nieuws. Zijn grootmoeder was een nicht van Elvire en hij probeerde de geschiedenis van zijn curieuze familielid te achterhalen.

Beeld BELGA

Een groot deel van haar geschiedenis is goed gedocumenteerd. Elvire werd namelijk beroemd als wielrenster – in een tijd dat vrouwenwielrennen nog werd afgedaan als een “een onwaardig en weerzinwekkend schouwspel”, volgens sommige kranten. Maar in het België na de Eerste Wereldoorlog was het razend populair. Vrouwen hadden, terwijl in mannen in de loopgraven stierven, het dagelijkse leven in handen genomen en zich behoorlijk wat vrijheden gepermitteerd – of toch in vergelijking met de strenge, katholieke moraal die toen heerste. Eén van die vrijheden was sport, en wielrennen stond daarin met stip op één. Van overal kwamen vrijgevochten vrouwen naar België om hier te koersen, iets wat in hun land niet werd getolereerd. 

Rare verschijnsel bekijken

Elvire kroop ook op de racefiets. En met succes. Haar eerste koers – ze was pas vijftien – won ze in Erembodegem op indrukwekkende manier, met zeven minuten voorsprong op haar concurrentes. Een paar maanden later werd ze al kampioen van België – het was een officieus kampioenschap, want de Belgische wielerbond liet vrouwenkoersen niet toe. Op haar veertiende was ze van school gegaan en had werk gevonden in een sigarenfabriek in Brussel. Maar met de bekers die zich opstapelden en het volk dat toeliep in haar ouders’ café om dat rare verschijnsel van dichtbij te zien en ondertussen wat pintjes te drinken, liet ze de sigarenfabriek voor wat ze was en ging achter de toog staan. Haar moeder vond al dat koersen maar niks, maar ach, het bracht geld op dus liet ze haar eigengereide dochter maar doen.

Haar grootste triomfen beleefde ze in de herfst van 1934. In de stromende regen won De Bruyn op 5 september 1934 het Europese baankampioenschap in Blankenberge. Elf dagen later troepten tienduizenden supporters samen in het Josaphatpark in Schaarbeek voor het officieuze wereldkampioenschap – de Internationale Wielerunie (UCI) organiseerde pas in 1958 een officieel WK voor vrouwen. Vrouwen uit Engeland, Frankrijk, Spanje, Italië en de Benelux stonden aan de start in Schaarbeek. De Bruyn reed gemiddeld 33 kilometer per uur over 90 kilometer en kroonde zich tot wereldkampioene. Niet met minuten voorsprong, maar in een spurt met acht.

Volslagen man

Want ondanks het succes, worstelde Elvire met zichzelf en haar geslacht. Ze was dan wel officieel een vrouw, dus mocht ze met vrouwen koersen, maar ze voelde zich eigenlijk ook een man. Of zoals zij dat zei in een interview: “Een volslagen man.” Ze won nog altijd, maar vaak niet met hetzelfde machtsvertoon als in haar begindagen: ze wilde de tegenstand niet vernederen, vertelde ze in 1937 in een uitgebreid artikel in weekblad De Dag. “Ik had in dat wereldkampioenschap kunnen weglopen waar en zoals ik gewild had.” Ze verloor zelfs met opzet: “Ik wilde geen overwinningen meer die mij niet toekwamen.”

Dat artikel in De Dag ging eigenlijk niet over wielrennen, of alleen maar zijdelings. De titel was: ‘Het nieuwe leven: hoe ik van vrouw in man veranderde’ en in de lange kolommen werd uitgebreid en smeuïg bericht over de psychische moeilijkheden die De Bruyn – ‘ex-Elvire’, wordt ze genoemd – doormaakte. Op het moment van publicatie heeft ze haar naam al veranderd in Willy en ging ze als man door het leven. Willy koerste zelfs nog, maar bijlange niet met hetzelfde succes als bij de vrouwen. “In dat artikel vertelt Elvire over haar psychische ontreddering als opgroeiend meisje, dat ze ’s nachts door de velden rondliep en zelfmoord overwoog. Wellicht is dat wat overdreven sensatiezucht geweest, haar ouders tilden alleszins niet te zwaar aan de dingen en Willy stond bekend als een opschepper”, zegt Fredy De Schryver.

Interseksualiteit

“In de pers wordt De Bruyn omschreven als ‘hermafrodiet’, een onjuiste en beledigende term die intussen gelukkig niet meer gebruikt wordt voor mensen”, aldus Bieke Purnille van  vzw Rosa, het kenniscentrum voor gender. “In werkelijkheid had Elvire een vorm van intersekse, een verzamelnaam voor 40 variaties in seksekenmerken, die naar schatting 1 op 2.000 mensen kenmerkt. Elvira voelt zich een man en wil ook officieel als man door het leven gaan. Hij gaat zich meer en meer verdiepen in wetenschappelijke literatuur over interseksualiteit, onder meer geïnspireerd door de Tsjecho-Slowaakse atleet Zdeněk Koubek, die in 1936 een geslachtsaanpassende operatie ondergaat.”

Elvira 'Willy' De Bruyn . Beeld Collectie Fonds Suzan Daniel

Of Elvire ook een geslachtsoperatie onderging, zal altijd een mysterie blijven. “In de familie was men er altijd van overtuigd dat Elvire na een operatie Willy was geworden. Maar of dat klopt, kunnen we niet achterhalen. Wellicht waren de mannelijke geslachtskenmerken groter dan de vrouwelijke en koos ze voor een leven als man. Wat er ook van zij, vanaf 1936 heet Elvire plots Willy en gaat ‘zij’ voortaan als een  ‘hij’ door het leven. In 1937 wordt ook officieel de geboorteakte gewijzigd”, vertelt De Schryver.

Ontslag omdat beroep alleen voor mannen is

Want dat wilde Willy wél: hij wilde zijn man-zijn juridisch bekrachtigd zien. En dat had, in tegenstelling tot vandaag, in de jaren dertig nogal wat voeten in de aarde. In 1936 eiste hij, mét doktersattest dat verklaarde dat hij een man was, een geslachtsverandering voor de rechtbank in Oudenaarde. De rechter legde die eis echter naast zich neer en Willy bleef officieel Elvire. Een jaar later probeerde hij het opnieuw, met een tweede attest van een andere dokter en een advocaat, en won dit keer wél de procedureslag: op 24 maart 1937 kreeg hij, op z’n tweeëntwintigste, een identiteitsbewijs op naam van Willy De Bruyn. En vooral: als geslacht staat er ‘man’ vermeld.

Hij was dan al met wielrennen gestopt. Om aan de kost te komen, was hij naar Brussel verhuisd. Met een vervalst paspoort als Willy De Bruyn probeerde hij werk te vinden. Dat lukte – als bordenwasser, liftjongen, houtzager en bakkersgast – maar telkens was er wel iemand die hem herkende als de voormalige wereldkampioene wielrennen. En vermits dat telkens beroepen waren die alleen door mannen mochten worden uitgeoefend, kreeg hij ontslag na ontslag.

Elvire 'Willy' De Bruyn Beeld Collectie Fonds Suzan Daniel

Daarna verdween hij stilaan in de vergetelheid. Hij trouwde in 1940 met Clementine Juchters, naar verluidt ook een voormalige wielrenster, en samen openden ze Café Denderleeuw in de buurt van het Noordstation in Brussel. Laat u niet misleiden door de naam: het was een bordeel, geen bruine kroeg. Willy maakte graag reclame met zijn eigen geschiedenis. Op promotiemateriaal voor Café Denderleeuw prees hij zichzelf aan als ‘ex-wereldkampioene wielrennen’ en ‘man is geworden in 1937’. 

“Na de oorlog zou Willy een tijdje in Amerika hebben verbleven waar hij naar eigen zeggen veel geld had verdiend door schilderwerken uit te voeren bij de grote filmsterren. Of dat waar is, betwijfel ik sterk. Terug in België zakte de wereldkampioene van weleer weg in de anonimiteit”, zegt De Schryver. Hij wàs nochtans in Amerika, zo blijkt uit een krantenartikel in De Gazet van Aalst uit 1965. Op 21 augustus kopt de krant op de voorpagina: ‘Oud-Erembogemse sportfiguur in Expo Oud-België in New York’. Willy en Clementine waren er niet aan het schilderen, maar verkochten er smoutebollen. “Niemand minder dan de weleer spectaculaire ‘sportkampioen’ Willy (Elvire) De Bruyne stond daar in dat Belgisch spektakel van deze Amerikaanse Expo”, schreef de krant.

Berooid en eenzaam

In 1989 overleed Willy De Bruyn in Antwerpen, waar hij naartoe verhuisd was. Zijn vrouw Clementine was een jaar voor hem gestorven. “De familie hoorde het pas nadat hij al was begraven, op kosten van het OCMW. Hij was totaal berooid en eenzaam toen hij stierf”, besluit Fredy De Schryver.

Maar vandaag leert de wereld Willy De Bruyn opnieuw kennen. Eén dag voor de Tourstart in Brussel krijgt hij een straat in de Noordwijk naar hem genoemd. De Willy De Bruynstraat ligt voortaan aan het einde van de Groendreef, tussen de Masuistraat en de Helihavenlaan, precies waar lang geleden zijn Café Denderleeuw was. “Willy De Bruyn, en zijn gevecht voor de erkenning van transgender personen, is een van die mensen van wie het verhaal het verdient om herinnerd te worden. We hopen op deze manier ook de bestrijding van discriminatie en transfobie te ondersteunen”, zegt Brussels schepen voor Stedenbouw en Openbare Ruimte Ans Persoons (Change.Brussels).

“Willy De Bruyn groeide op en leefde in een tijd waarin de medische wereld bitter weinig wist over intersekse personen, en toen maatschappelijke gendernormen nog veel strikter waren dan vandaag”, aldus Bieke Purnille. “Maar dat het verhaal en het palmares van De Bruyn grotendeels vergeten zijn, zegt wellicht iets over het taboe dat ook vandaag nog rust op intersekse atleten. Maar de Willy De Bruynstraat herinnert aan een moedig, maar vergeten rolmodel.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden