Donderdag 23/09/2021
null

AnalysePsychologie

Is Roberto Martínez te soft geweest? ‘Een te zachte coach, dat werkt niet’

Beeld BELGA

De finale van het EK morgenavond duwt ons nog eens met de neus op de feiten: nee, de Rode Duivels worden weer geen Europees Kampioen. De schuld van een te lakse bondscoach, zo werd deze week geopperd. Maar hebben de Engelse en de Italiaanse ploeg dan zo’n andere coach? En is een harde aanpak een grotere garantie op succes?

Wanneer u het afgelopen EK wat gevolgd heeft, zag u langs de zijlijn bijna altijd een duplicaat staan van tijdens de wedstrijd ervoor: gemiddeld 1 meter 80 aan beheersing in maatpak. Gentlemen, met Roberto Mancini en Gareth Southgate, de coaches die namens Italië en Engeland in de finale tegenover elkaar staan, als voorname exponenten.

Mancini en Southgate zijn ingehouden types - de Brit juicht zelfs amper als zijn ploeg scoort - en moderne coaches, die veel verantwoordelijkheid aan hun spelers geven en hen slimmer willen maken. Zij blaffen hun spelers niet af en bieden vooral ondersteuning. Het lijkt hét succesrecept voor voetbalsucces.

Maar is dat wel zo? Of kun je in die gentleman-aanpak ook te ver gaan, zoals sommige waarnemers stellen dat de bondscoach van de Rode Duivels heeft gedaan?

“Martínez is een man die bij een familiebezoek de taart die zijn schoonmoeder heeft gebakken de hemel in prijst, ook als ze per abuis zout in plaats van suiker heeft gebruikt”, zo schreef Filip Joos afgelopen week in zijn column in De Standaard. De bondscoach houdt zijn spelers halsstarrig de hand boven het hoofd, ergerde de voetbalcommentator zich, waardoor hij zijn eigen autoriteit ondermijnt. “Pamperen en pleasen, zo ­creëer je geen topsportklimaat.”

Is Roberto Martínez effectief te weinig leider? Is dat de reden waarom u straks de Italianen tegen de Engelsen om Europees goud ziet bikkelen in plaats van de Belgen? Franky Van der Elst sputtert: “Het probleem zit meer bij zijn ploegopstelling, denk ik”, zegt de ex-Rode Duivel en gewezen trainer. “Bij de wissels die hij doorvoerde en het moment waarop dat gebeurde. Ik denk dat hij daar niet altijd de juiste keuzes gemaakt heeft. Is Martínez te soft? Ik denk dat hij in de kleedkamer wel zegt waar het op staat, hoor.”

Iets wat ex-international Steven Defour ook zei in een column in Het Nieuwsblad. “Je mag er zeker van zijn dat hij een pak kritischer is voor zijn spelers dan hij doet uitschijnen in de pers. Ik herinner mij een interland tegen Japan die we met 1-0 wonnen, maar waarin hij verre van tevreden was over ons spel. Dat hebben we mogen horen.”

Spelers droogblazen

Neemt niet weg: Martínez is verre van de roeper aan de zijlijn die zijn spelers wild gesticulerend richting geeft, onderwijl een official bij de kraag grijpend, zoals de Italiaan Antonio Conte. Noch zie je hem ooit de haardroger-techniek van Alex Ferguson, de legendarische oud-manager van Manchester United, ten uitvoer brengen. Hij had de gewoonte zijn spelers zodanig uit te kafferen, van zo dichtbij, dat het mopje werd dat hij ze ‘droog blies’.

Of die aanpak dan beter is? De cijfers hebben ze in ieder geval mee. Conte werd afgelopen seizoen Italiaans kampioen met Inter Milaan. Ferguson won met ManU dertien keer het kampioenschap in de Premier League en twee keer de Champions League.

ManU-coach Alex Ferguson praat met David Beckham, 1999. Beeld AFP
ManU-coach Alex Ferguson praat met David Beckham, 1999.Beeld AFP

“Hij ging tijdens de rust eens tegen me tekeer”, zegt Ryan Giggs, een van Fergusons goudhaantjes van destijds, in een clip op YouTube. “En ik dacht: ik zal hem eens wat laten zien. Zo wist hij heel snel hoe hij mij moest aanpakken, dat heb ik de twintig jaar daarna mogen voelen.” In hetzelfde filmpje laat ook Cristiano Ronaldo zich lovend uit. “Hij kon zo razend zijn na een verloren match of een slechte prestatie. Maar het was goed, want we leerden ervan.”

En toch moeten we daar vooral niet te snel conclusies uit trekken, zegt Gert Vande Broek. Behalve coach van de Yellow Tigers, de nationale vrouwenploeg in het volleybal, en gewezen chef Sport op het kabinet van ex-minister van Sport Philippe Muyters (N-VA), is hij ook doctor in de biomechanica en onderzoekt hij als hoogleraar aan de KU Leuven leiderschap en groepsdynamica.

“Ferguson was een brulboei, maar hij had ook een uitzonderlijke vakexpertise en een mandaat vanuit de club waardoor hij zich net iets meer kon permitteren. Hij was veel meer dan een roeper en had aandacht voor het onderhouden van een goede coach-atleetrelatie. Alleen is die kant onderbelicht.”

Gentlemen

Het type Ferguson is intussen grotendeels uitgestorven. Conte mag in die zin een anachronisme genoemd worden, of de uitzondering die de regel bevestigt, zo u wil.

De redenen daarvoor zijn divers, zegt Vande Broek. “Om te beginnen weten we dat de impact van dat tieren en gesticuleren zo goed als nihil is. Op basis van nieuwe inzichten proberen hedendaagse coaches atleet-leiderschap te stimuleren binnen hun ploeg. Sommige spelers hebben dat van nature, anderen dienen daarin te worden begeleid. Het meer zelfsturend maken van een ploeg is een basistaak van elke coach. Daarvoor moet een duidelijke structuur gecreëerd worden waarbinnen spelers de ruimte of autonomie krijgen om bij te sturen. Je geeft je spelers een mandaat om op het veld jouw ideeën uit te voeren, waardoor je als coach tijdens de wedstrijd minder en gerichter kan interveniëren.”

En toch. De meest succesvolle sporters werden in het verleden niet zelden door een autoritaire coach tot het uiterste gepusht. In het voormalige Oostblok werd er een hele structuur op gebouwd, met karrenvrachten aan medailles als resultaat. Maar ook dichter bij huis, en recenter, werd de techniek nog toegepast. Denk maar aan de getuigenissen van onder meer Aagje Vanwalleghem, de eerste Belgische gymnaste ooit in een olympische gymnastiekfinale, over het misbruik door haar ex-coach Gerrit Beltman.

En dat zegt het helemaal, vindt professor Arbeidspsychologie Anja Van den Broeck (KU Leuven). “Tiranniek leiderschap is nooit de beste manier om het beste in mensen naar boven te halen. Soms lukt het toch, maar nooit zonder enorme menselijke kost. En heel vaak komt er ook nog eens doping bij aan te pas.”

Slechte dag

In zijn boek Thinking, Fast and Slow uit 2011 maakt psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman komaf met de harde hand door middel van een anekdote over de Israëlische luchtmacht. Daar leefde de stellige overtuiging dat uitkafferen wel degelijk effectiever was. Want, zo meende een vlieginstructeur, gevechtspiloten die geprezen werden na een goede vlucht, presteerden de volgende keer doorgaans slechter. Wie na een slechte vlucht zwaar werd aangepakt, deed het de keer daarop vaak beter.

Logisch, redeneert Kahneman, want wat daar gebeurde heeft niets te maken met die feedback, maar alles met de zogenaamde regressie naar het middelpunt. Na een buitengewoon goede prestatie is de kans zeer groot dat er een middelmatige volgt, na een abominabele wellicht een betere.

Dat toont meteen ook aan, zegt Anja Van den Broeck, dat een leidinggevende ook maar zoveel kan doen. “Neem nu de Rode Duivels. Zelfs Kevin De Bruyne heeft wel eens een slechte dag. En dat geldt voor ieder van ons.”

Die beperkingen van de coach, Gert Vande Broek kent ze maar al te goed. Want er is nog een factor die bepalend kan zijn voor succes en die een trainer veel minder in de hand heeft. “In de literatuur noemen we dat the negative voice. Het is zeker tijdens een toernooi, waarin een groep lange tijd dicht bij elkaar zit, onvermijdelijk dat er eens woorden vallen, dat de frustratie van een speler dreigt over te slaan op een groep, dat er kliekjes gevormd worden. Als trainer kan je dat proberen ondervangen, maar je bent niet constant bij je spelers, je zit niet in al hun WhatsApp-groepjes.”

Het grote probleem is dat dit de groepsdynamiek kan schaden. Tegenvallende prestaties werken die negatieve stemmen nog verder in de hand, waardoor het een spiraal kan worden. Het meest fascinerende voorbeeld dit toernooi is in dat opzicht Denemarken, zegt de Vande Broek. “Maar dan precies omdat zij volgens mij niet ten prooi gevallen zijn aan die fragmentering. Door het drama dat zij hebben meegemaakt tijdens hun eerste wedstrijd (Christian Eriksen kreeg een hartaanval op het veld, AVB), hebben negatieve stemmen daar wellicht geen kans gekregen. Als zij zo ver geraakt zijn, kan dat door die positieve groepsdynamiek komen.”

Is het dan dat waar het bij de Belgen wel aan schortte, de groepsdynamiek? Vande Broek doet er geen uitspraken over. Wel vindt hij de stelling van Filip Joos waar we mee begonnen zeer prikkelend.

“Of het klopt voor Martínez, dat weet ik niet. Maar wat Joos zegt klopt als theorie wel: slechts 25 procent van de coaches vinden de juiste balans tussen inspraak geven en eisend coachgedrag. Een te zachte coach, dat werkt niet. Niet alleen in de sport, ook op de werkvloer. Je te veel schikken naar de wensen van je team zal leiden tot een laisser-faire-klimaat. Een te harde leider is dus geen goed idee, maar een te meegaande al evenmin. Tough love, dat is wat je moet hebben.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234