Vrijdag 19/08/2022

AchtergrondCarbon en milieu

In de carbonrevolutie wint de sport, maar verliest de planeet

De Belgische Alix Gerniers en de Britse Fiona Crackles spelen met een lichte hockeystick gemaakt van koolstofvezel. Beeld BELGA
De Belgische Alix Gerniers en de Britse Fiona Crackles spelen met een lichte hockeystick gemaakt van koolstofvezel.Beeld BELGA

In een wereld waar het draait om minimale marges tussen winst en verlies delft het milieu vaak het onderspit. Hoe zit dat met de sportartikelen die niet alleen profs maar ook amateursporters gebruiken?

Pepijn Keppel

Tennisrackets, hockeysticks, hardloopschoenen, golfclubs, fietsen, ski’s… Zonder carbon hadden ze in de huidige vorm niet bestaan. Het materiaal is licht, stijf, sterk, slijtvast en betrouwbaar. Precies de eigenschappen waar sporters naar verlangen.

Koolstofvezel, zoals carbon ook wel wordt genoemd, werd al in het begin van de negentiende eeuw ontdekt maar pas aan het eind van de twintigste eeuw voor het eerst verwerkt in sportartikelen. Voor die tijd werden sticks, fietsen en rackets voornamelijk gemaakt van aluminium, hout en staal. Door carbon werden sommige attributen tot vier keer lichter en zelfs sterker dan staal.

Door carbon professionaliseerde de sport. Records werden gebroken, tennisballen vlogen harder over het net dan ooit voor mogelijk werd gehouden, er werd sneller gefietst en gelopen. De Keniaanse atleet Eliud Kipchoge liep in oktober 2019 de marathon van Wenen in minder dan twee uur, terwijl een paar maanden eerder Simon Angus, ultraloper en econoom aan de Monash Universiteit in Melbourne, een onderzoek had gepubliceerd in het gezaghebbende tijdschrift Medicine and Science in Sports and Exercise. De magische twee-uursgrens zou volgens zijn analyse nog tot zeker 2032 niet worden doorbroken. Daar had Kipchoge geen boodschap aan – en zijn hardloopschoenen met carbonplaat in de zool ook niet.

De beroemde Nike-hardloopschoenen met verende carbonzool. Beeld EPA
De beroemde Nike-hardloopschoenen met verende carbonzool.Beeld EPA

De wereldwijde vraag naar carbon is onstuitbaar. De afgelopen tien jaar verdriedubbelde de productie, blijkt uit recent onderzoek van twee Australische universiteiten. Momenteel is er jaarlijks 170 kiloton carbon nodig, vergelijkbaar met het gewicht van ruim 4.100 vliegtuigen van het type Boeing 737-800.

Daarvan is 13 procent bestemd voor de sport. Niet alleen profwielrenners stappen tegenwoordig op een carbonfiets, ook de recreanten doen dat. De profhockeyer en amateur lopen met dezelfde stick rond. Carbon is niet meer weg te denken van de sportvelden.

Veel energie nodig

Maar aan het recordbrekende materiaal zit een keerzijde: de milieu-impact is krankzinnig. Voor de productie van carbon is veel energie nodig. Daarbij komen grote hoeveelheden broeikasgassen vrij. Carbon wordt namelijk gemaakt van aardolie, een fossiele brandstof, bij temperaturen tot wel 3.000 graden Celsius.

De hoeveelheid energie om carbon te maken ligt ook hoger dan bij staalproductie, weet Maarten Bakker. Hij is recyclingonderzoeker aan de TU Delft. “Staal is al enorm CO₂-vervuilend en energieverslindend. Voor carbon geldt dat des te meer. Vanuit milieuoogpunt is het de moeite waard om de carbonvezels zo veel mogelijk te hergebruiken.” Daarbij speelt ook de prijs een rol: carbon is tien keer duurder dan staal.

Carbon is echter lastig te recyclen, zegt Bakker. “Er zijn momenteel drie manieren om carbon te recyclen: versnijden, chemische behandeling en pyrolyse.” Elke methode heeft nadelen. Als carbon in kleine stukjes wordt versneden, holt de kwaliteit achteruit. Er valt nauwelijks nog een gelijkwaardig product van te maken – downcyclen, heet dat ook wel. Bij een chemische behandeling lost de lijm op die het carbon bijeenhoudt en kunnen de vezels worden teruggewonnen. Maar dat is duur en vooral schadelijk voor het milieu. Dan is er nog pyrolyse: carbon wordt zonder zuurstof verhit tot wel 1.000 graden. De lijm verdampt, waarna de koolstofvezels kunnen worden hergebruikt. Maar na pyrolyse breekt het materiaal sneller en verliest het tot wel de helft van de oorspronkelijke sterkte en stijfheid. Niet ideaal, dus.

“Hoewel bij pyrolyse veel broeikasgassen vrijkomen is het momenteel de meest toegepaste en schoonste oplossing om carbon te recyclen”, zegt Bakker. Maar dan dienen zich de volgende problemen aan. “Er zijn wereldwijd maar een paar fabrieken die carbon recyclen. De hele infrastructuur om kapotte hockeysticks, tennisrackets of wielrenfietsen in te zamelen bestaat niet. Daarnaast bestaan sportartikelen vaak uit verschillende materialen of zelfs verschillende soorten carbon. Dat maakt recyclen nóg ingewikkelder of zelfs bijna onmogelijk.”

Fietsen en wielen (uiteraard van carbon) in de vrachtwagen van Jumbo-Visma, het team van Wout van Aert. Beeld ANP
Fietsen en wielen (uiteraard van carbon) in de vrachtwagen van Jumbo-Visma, het team van Wout van Aert.Beeld ANP

Recycling begint met inzamelen en sorteren. Maar doordat de recycling van carbon duur, vervuilend en bovendien complex is, gaat het daar al mis. “Je begint niet met inzamelen als er vervolgens geen oplossing bestaat om de sportartikelen te recyclen”, zegt Bakker. Zo verdwijnt een behoorlijk aantal kapotte hockeysticks in de verbrandingsoven van de vuilstort, blijkt uit een kleine rondgang onder sportwinkels.

Gebruiker verantwoordelijk

Een woordvoerder van Adidas, een van de grootste producenten van hockeysticks, laat in een schriftelijke reactie weten dat het “primair de verantwoordelijkheid van de gebruiker is om het afval op verantwoorde manier te verwerken”. De woordvoerder geeft toe dat er een dunne lijn bestaat tussen het maximum uit materiaal halen en duurzaamheid van een product. Tennismerk Wilson, racefietsfabrikant Specialized en Nike reageerden niet op vragen over dit onderwerp.

In de carbonrevolutie wint de sport en verliest de planeet. “Daarom moet de productie van carbon eigenlijk zo veel mogelijk worden voorkomen”, zegt Bakker. “Waarom zou je het gebruiken als er alternatieven zijn die wel recyclebaar zijn? Moet alles zo licht zijn? Topsport, oké. Maar moeten alle mensen die tegen een balletje slaan een hoogwaardige carbonstick hebben? Er zijn volgens mij best andere opties. Dan wordt die stick maar iets zwaarder.”

Probeer dat de sporter maar eens wijs te maken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234