Maandag 18/10/2021

Achtergrond

De mythe van de olympische marathon

De Ethiopiër Abebe Bikila rent in Rome 1960 blootsvoets naar de overwinning.  Beeld AFP
De Ethiopiër Abebe Bikila rent in Rome 1960 blootsvoets naar de overwinning.Beeld AFP

Een agressieve priester op het parcours, een winnaar op blote voeten, vrees voor beschadigde baarmoeders... De mythe loopt altijd mee op de olympische marathon. Ook komende nacht, met een Belgische outsider aan de start.

De Belgen

Geen verhaal over de olympische marathon zonder een eerbetoon aan de kleine grote Karel ­Lismont, bevlogen beambte van de belastingen in zijn hoogdagen, maar nog meer bevlogen als lange­afstands­loper. Lismont won twee medailles op de marathon. In 1972 in München werd hij tweede na de Amerikaan Frank Shorter en vier jaar later eindigde hij weer na Shorter, maar die was toen tweede na Waldemar Cierpinski, de Oost-Duitser.

In München eindigde Lismont vóór de grote Mamo Wolde, die vier jaar eerder het goud had gewonnen en die later in Ethiopië een gevangenisstraf van zes jaar moest uitzitten voor moordpartijen als militair onder dictator Mengistu. Een andere bekende Belgische marathonloper die ooit voor medailles ging, was Gaston Roelants in 1968, vier jaar na zijn steeple­goud van Tokio 1964. Hij eindigde elfde.

Vier jaar na zijn zilveren medaille in München pakt Karel Lismont in 1976 brons in Montreal.    Beeld BELGA
Vier jaar na zijn zilveren medaille in München pakt Karel Lismont in 1976 brons in Montreal.Beeld BELGA

In Tokio – excuseer, in Sapporo – lopen bij de mannen drie Belgen mee in de marathon. De op papier beste en snelste is Bashir Abdi (32) uit Gent. Hij liep in een gegangmaakte marathon in maart 2020 2u04.49. Dat was in Tokio. Hij verbeterde al een paar keer het Belgisch record van Koen Naert (31) uit Moerbrugge, die 2u07.39 heeft staan als beste tijd.

Dieter Kersten (24) uit Tongeren is de derde Belg. Hij is de snelste Belgische marathondebutant ooit. Hij plaatste zich met een 2u20.22 in Enschede, zijn persoonlijk record. Het zou een wonder zijn als ze in het stuk zouden voorkomen, maar met Abdi weet je nooit.

De gekste ooit

Daarvoor moeten we ver terug, naar St-Louis 1904, de laatste keer dat de Olympische Spelen onderdeel waren van een jaarbeurs. De Amerikaanse organisatoren hadden een aantal lopers overgehaald om het event – belangrijker dan de lopers – te kunnen laten doorgaan. Onder hen twaalf Grieken die nog nooit verder dan tien kilometer hadden gelopen. De Cubaan Andarín Carvajal was de gekste van het lot. Hij was per boot in de VS aangekomen, vervolgens per trein via New Orleans naar St-Louis gereisd. Althans dat was de bedoeling. Jammer genoeg kon hij in New Orleans niet aan de verleiding weerstaan om te proberen het schaarse geld dat hij thuis bij elkaar had gespaard te vermeerderen met gokken. Hij verloor alles en wandelde dan maar grote delen van New Orleans naar St-Louis. Hij werd toch nog vierde.

De Cubaan Andarín Carvajal moest te voet naar de Spelen van St-Louis 1904. Hij had onderweg in New Orleans zijn geld vergokt.  Beeld Getty Images
De Cubaan Andarín Carvajal moest te voet naar de Spelen van St-Louis 1904. Hij had onderweg in New Orleans zijn geld vergokt.Beeld Getty Images

De marathon in St-Louis werd gelopen bij 32 graden en de organisator had ook een experimentje opgezet met wetenschappers uit die tijd. Er mocht worden gedronken aan de 6 en 12 mijl, daarna niet meer. De studie heette ‘de effecten van minimale vocht­opname’, bedoeld om later de arbeiders in de VS ertoe aan te zetten minder drank­pauzes te nemen.

De eerste winnaar was Fred Lorza. In 3u13 was hij binnen, tot bleek dat hij rond kilometer 15 in een auto was gestapt. Er deden ook twee zwarten mee, Zuid-Afrikanen, een primeur, ze werden negende en twaalfde. De echte winnaar was Tom Hicks in 3u28.45, nadat hij verschillende keren in elkaar was gestort maar er telkens bovenop was geholpen met alcohol en strychnine. Hij werd over de aankomst gedragen.

Het marathonsprookje

Marathon, het stadje, bestaat. Athene ook. De slag bij Marathon heeft ook plaats­gevonden en dat de Grieken die hebben gewonnen tegen de Perzen, klopt ook. Het gebeurde ergens in september van 490 voor Christus. Maar dat de koerier genaamd Pheidippides twee dagen aan een stuk zou hebben gelopen om eerst hulp te gaan vragen in Sparta en dan terug naar Athene te lopen, alwaar hij het goede nieuws van de overwinning meldde, is een verzinsel van de antieke sprookjes­vertellers Plutarchos en Herodotos.

Toen in de neo­classicistische stroming van eind negentiende eeuw de idee van Olympische Spelen werd afgestoft, zochten Pierre De Coubertin en zijn medewerkers een speciale link met de klassieke oudheid. De taalkundige Michel Bréal, die in De Coubertins denktank zat, kwam met het idee om de afstand van Marathon naar Athene te laten lopen, om zo de glorie van het oude Athene te laten herleven. De Olympische Spelen hadden nochtans niks te maken met Athene, want Olympia ligt midden in de Peloponnesos.

Illustratie van de winnaars­parade in 1896, met de Griekse held Spiridon Louis op kop.  Beeld Bettmann Archive
Illustratie van de winnaars­parade in 1896, met de Griekse held Spiridon Louis op kop.Beeld Bettmann Archive

Spiridon Louis, een arme waterdrager uit Marousi, tegenwoordig een chique wijk van groot-Athene, was de eerste winnaar van de wedstrijd over de stoffige wegen van Marathon naar Athene. Hij moest de Australiër Edwin Flack inhalen. Die had al de 800 en 1.500 meter gewonnen en de Grieken hadden nog geen prijs behaald in dat hele atletiekprogramma. Tot Louis in het Panathinaiko-stadion in het centrum van Athene, speciaal gebouwd voor deze Spelen, arriveerde na 2u58.50. Hij werd een nationale held.

De afstand

Daar is wat om te doen geweest, tot men in 1921 de knoop doorhakte. De marathon is de enige atletiekwedstrijd die internationaal wordt gemeten op basis van een vastgelegde afstand in mijlen. Dat kwam zo.

De eerste zeven olympische marathons werden gehouden op een parcours van ongeveer veertig kilometer. Dat kon iets minder zijn, maar ook iets meer. About 25 miles werd aanvaard in 1907, een jaar voor de eerste Spelen in Londen, en dat was 40,2 kilometer. Eens de route in Londen was uitgezet, doken problemen op. Te veel tramlijnen, een uitgang uit Windsor Castle, waar de start was, die onbruikbaar was en wat al niet meer.

De start, zo had de koninklijke familie gevraagd, werd gehouden onder de kinderkamer, zodat de kleinkinderen van koningin Alexandra de lopers konden zien vertrekken. Maar toen moesten ze ook nog ergens arriveren en dat was in Shepherd’s Bush in het qua oppervlakte grootste sport­stadion dat ooit is gebouwd en waar niks meer van is overgebleven. De Bush herbergde een voetbalveld, turnveld en zwembassin, met daarrond een atletiekbaan en daarrond een wielerbaan.

Officials helpen Dorando Pietri in 1908 over de finish, na­dat de Italiaan in de finale een paar keren ten val is gekomen.   Beeld Corbis via Getty Images
Officials helpen Dorando Pietri in 1908 over de finish, na­dat de Italiaan in de finale een paar keren ten val is gekomen.Beeld Corbis via Getty Images

De officiële afstand van 26 mijl en 385 yards, omgerekend 42,195 kilometer, dateert uit Londen 1908 en kwam er omdat diezelfde koninklijke familie ook wel de aankomst wilde zien. Daarom werd de laatste ronde in het stadion in wijzerzin gelopen tot aan de royal box en zo kwam men aan die afstand. In 1921 werd die in de stenen tafelen gebeiteld.

De marathon in 1908 werd gewonnen door de Italiaan Dorando Pietri, die verschillende keren tijdens de laatste ronde viel, maar door officials op de been werd gehouden en over de meet geholpen.

Sapporo 2021

Wie de marathon wil zien, zal erg laat moeten gaan slapen. Om middernacht uw tijd starten de lopers in Sapporo en neen, ze lopen niet naar Tokio want dat ligt op een ander eiland en over de weg is het toch algauw zo’n duizend kilometer. Ze blijven in Sapporo omdat het daar minder warm zou zijn. Dat valt nogal mee, of tegen, zo u wil. De weersvoorspellingen spreken van een hoge luchtvochtigheid, veel regen en toch zo’n 25 graden die als 30 aanvoelt.

Sapporo werd gekozen als marathonlocatie na de marathon van Doha op het WK van 2019.

Dat was toen in droge warmte en onuitstaanbaar voor de lopers, die in Tokio vochtige warmte zouden moeten trotseren. Aanvankelijk werd geprobeerd met allerlei technieken het asfalt te koelen, maar uiteindelijk ging men overstag en nu is de marathon op 1.000 kilometer van Tokio. De medailles zullen de lopers wel overhandigd krijgen tijdens de sluitingsceremonie. Voor de volledigheid: de Londen 2012 marathon kwam ook niet aan in het stadion, maar op The Mall.

Een wedstrijd, geen tijdrit

De olympische marathon heeft geen uitstaans met de stads­marathons waarbij de eerste lopers gevolgd worden door duizenden die ook eens willen afzien en worden voorafgegaan door zeer goed betaalde hazen die hen uit de wind zetten, eten en drinken gaan halen en het tempo bepalen.

De olympische marathon moeten de lopers in hun eentje afwerken. Het is een echte wedstrijd van man tegen man, soms land (Kenia) tegen land (Ethiopië).

De Keniaan Eliud Kipchoge, de olympische kampioen van Rio, kan straks zichzelf opvolgen.  Beeld Getty Images
De Keniaan Eliud Kipchoge, de olympische kampioen van Rio, kan straks zichzelf opvolgen.Beeld Getty Images

In tegenstelling tot de lange afstand op de atletiekbaan, wil het in de olympische marathon nog weleens voorvallen dat een blanke Europeaan of Amerikaan een medaille wint. Dat was vorige keer het geval met de Amerikaan Galen Rupp, die zijn brons vierde als goud, dat toen voor Eliud Kipchoge was. Die won in Rio in een voor zijn doen matige tijd van 2u08.44. Kipchoge (36) kan de eerste worden sinds Abebe Bikila (1960 en 1964, zie verder) en Waldemar Cierpinski (1972, 1976) die dubbel goud pakt op de marathon. Hij liep ooit de marathon onder de twee uur, maar zijn echte wereldrecord staat op 2u01.39, gelopen in Berlijn in 2018.

Vrouwen verboden

In 1896 liep Stamata Revithi als eerste vrouw de olympische marathon. Om heel eerlijk te zijn: ze liep een dag na de mannen in haar eentje om te tonen dat vrouwen dat ook konden. Ze deed er wel vijfenhalf uur over en toen ze bij het stadion arriveerde, mocht ze niet naar binnen. Dat was alleen voor mannen toegankelijk.

Net als de loopwedstrijden tot 1928. Toen werden de afstanden van de 100 tot en met de 800 meter voor vrouwen gelopen. Het Internationaal Olympisch Comité vond zo lang lopen te uitputtend voor de vrouwen en te gevaarlijk voor de baarmoeder. De 800 meter werd weer afgevoerd. Pas in 1960 kwamen de langere loopnummers op het programma, maar het zou duren tot Los Angeles 1984 voor – ook in een verzengende vochtige hitte – de vrouwen voor het eerst een marathon zouden starten.

Drama in Los Angeles 1984: Gabriela Andersen-Schiess wordt op een draagberrie gelegd. De Zwitserse legde de laatste ronde strompelend af en werd op een staande ovatie onthaald Beeld Sports Illustrated via Getty Ima
Drama in Los Angeles 1984: Gabriela Andersen-Schiess wordt op een draagberrie gelegd. De Zwitserse legde de laatste ronde strompelend af en werd op een staande ovatie onthaaldBeeld Sports Illustrated via Getty Ima

Joan Benoit won, en kwam fris als een hoentje het stadion binnen­gelopen, maar hét beeld van die Spelen en de vrouwenmarathon was de Zwitserse Gabriela Andersen-Schiess, een ski­lerares uit Idaho, die in kennelijke staat van ontbinding haar laatste ronde afwerkte. Ze dreigde verschillende keren te vallen, weigerde hulp want dat betekende diskwalificatie, en eindigde onder staande ovatie van het hele stadion. Na de aankomst viel ze neer, maar was een uurtje later alweer bij haar positieven. Ze was op, maar niet helemaal uitgedroogd. Toch werden die beelden aangegrepen om lange inspanningen voor vrouwen ter discussie te stellen.

Sindsdien zijn negen vrouwenmarathons gelopen met negen verschillende winnaressen afkomstig uit vier werelddelen. De laatste twee marathons op de Spelen zijn gewonnen door Afrikaanse vrouwen, maar afgelopen nacht werd in Japan ook uitgekeken naar de Japanse loopsters. Die wonnen in 2000 en 2004 goud.

Op blote voeten

Abebe Bikila uit Ethiopië werd in 1960 de eerste zwarte Afrikaan die een olympische medaille won. Hij liep nog niet heel lang en was daarmee begonnen omdat hij als militair had gezien hoe collega’s van hem die hadden deelgenomen aan de Spelen van Melbourne in 1956 mooie sportkleren hadden gekregen. Die wilde hij ook en daarom ging hij trainen. Meteen brak hij nationale records en vier jaar later zat hij in de olympische ploeg.

Voor de gelegenheid had hij zich in Rome nieuwe loopschoenen aangeschaft, maar die knelden bij nader inzien te veel en hij besloot de marathon op blote voeten te lopen, zoals hij gewend was te trainen. Hij won in een nieuw wereldrecord: 2u15.16. In dat jaar zou hij even worden opgepakt omdat hij als militair medeverdacht was bij een couppoging tegen keizer Haile Selassie.

 Abebe Bikila snelt over de finish in Rome, 1960. Beeld © Sergio Del Grande
Abebe Bikila snelt over de finish in Rome, 1960.Beeld © Sergio Del Grande

Ook voor Tokio 1964 was hij in vorm, maar moest zes weken voordien onder het mes voor een blinde­darm­ontsteking. Binnen de week was hij opnieuw aan het trainen en hij won ook in Tokio, deze keer op Puma, dat hem een mooi contract had aangeboden. Hij won in 2u12.11. Abebe Bikila kreeg een pensioen voor het leven en een Volkswagen Kever van de keizer. Die auto zou zijn dood worden toen hij er in dronken toestand een ongeval mee kreeg en voor het leven verlamd raakte. Door die verlamming zou hij vroegtijdig sterven in 1973.

Bikila werd maar één keer geklopt in een internationale marathon. Dat was in 1963 in de Boston Marathon door de Belg Aurèle Vandendriessche, die zelf ook drie keer deelnam aan de Olympische Spelen en zevende werd in Tokio.

Even proberen

De Tsjech Emil Zatopek is de Sifan Hassan (Nederlandse atletiek­kampioene, red.) van zijn tijd, maar misschien nog straffer. Tussen 1948 en 1952 won hij 38 tien kilometers op rij en vestigde achttien wereldrecords. Tussen 1949 en 1951 verloor hij geen enkele van de 63 wedstrijden waaraan hij deelnam.

Emil Zatopek in Londen 1948. Vier jaar later won hij in Helsinki drie gouden medailles in het lange­afstands­lopen, een unieke prestatie.  Beeld AP
Emil Zatopek in Londen 1948. Vier jaar later won hij in Helsinki drie gouden medailles in het lange­afstands­lopen, een unieke prestatie.Beeld AP

Hij was al op de Olympische Spelen van 1948 en won daar goud op de 10.000 meter. Op de 5.000 werd hij geklopt door de Belg Gaston Reiff. Helsinki 1952 was zijn hoogtepunt. Eerst won hij de 5.000 meter en daarna de 10.000. Zatopek was diep moeten gaan en toen hij aan het Tsjecho­slovaaks Olympisch Comité vroeg om hem ook voor de marathon in te schrijven, verklaarden die hem voor gek. Hij had die afstand nog nooit in een wedstrijd gelopen! Maar wel vaak op training, riposteerde hij. Schoorvoetend gaven ze toe en Emil Zatopek startte op de marathon, die hij in zijn bekende schokkende loopstijl met ruime voorsprong op een Argentijn won. Het Finse publiek droeg hem op handen en bij zijn thuiskomst werd hij tot kolonel bevorderd.

Dat duurde tot hij zich na het neerslaan van de Praagse Lente tegen de USSR-heerschappij keerde en hem zijn militaire rang werd afgenomen. Hij werd teruggezet en moest als arbeider aan de slag. Na 1989 werd hij in eer hersteld.

Een Ierse fake priester

Vanderlei Cordeiro de Lima liep op de Spelen van Athene 2004, waar de marathon het originele parcours van Marathon naar Athene volgde, helemaal alleen op kop. De eerlijkheid gebiedt te schrijven dat zijn voorsprong zienderogen aan het slinken was, maar hij had nog dertig seconden of zo, toen van nergens uit een priester het parcours op kwam lopen en De Lima vastgreep en tegenhield. Die schrok zich een hoedje, wist heel even niet wat hem overkwam, maar zag al snel dat het een fake priester was en vervolgde zijn weg.

Vanderlei Cordeiro de Lima, leider in de marathon van Athene 2004, wordt de kant in geduwd door een geschifte ex-priester.  Beeld BELGAIMAGE
Vanderlei Cordeiro de Lima, leider in de marathon van Athene 2004, wordt de kant in geduwd door een geschifte ex-priester.Beeld BELGAIMAGE

Neil Horan was een geschifte Ierse ex-priester die uit zijn ambt was ontzet, maar niettemin nog steeds de boodschap wilde uitdragen dat de apocalyps nabij was. De olympische marathon leek hem een oké moment daarvoor. De Lima verloor vijftien seconden en werd even later gegrepen door Stefano Baldini uit Italië, die zou winnen, en Meb Keflezighi uit de VS, die zilver zou pakken. De Lima haalde nog net brons.

De Brazilianen wilden ook goud voor hem, maar het IOC wimpelde dat af. Op de Spelen van Rio kreeg Vanderlei Cordeiro de Lima wel de eeuwige eer om als laatste de olympische vlam te mogen aansteken.

Marathon mannen: nacht van zaterdag op zondag om 0.00 uur, te volgen via Sporza op Eén. Marathon vrouwen was afgelopen nacht.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234