Zondag 02/10/2022

NieuwsWetenschap

James Webb-telescoop toont diepste blik op het heelal: ‘Fantastisch, en ook emotioneel’

De eerste foto van de James Webb Space Telescope toont enkele voorgrondsterren in ons eigen 
Melkwegstelsel (herkenbaar aan de zes ‘stralen’) en talloze sterrenstelsels op miljarden lichtjaren 
afstand. Beeld NASA/ESA/M. Jones
De eerste foto van de James Webb Space Telescope toont enkele voorgrondsterren in ons eigen Melkwegstelsel (herkenbaar aan de zes ‘stralen’) en talloze sterrenstelsels op miljarden lichtjaren afstand.Beeld NASA/ESA/M. Jones

De Amerikaanse president Joe Biden heeft maandagavond laat de eerste kleurenfoto onthuld die gemaakt is met de James Webb-ruimtetelescoop. Het is de ‘diepste’ opname van het heelal ooit: het beeld laat duizenden sterrenstelsels zien waarmee volgens de NASA tot meer dan 13 miljard jaar terug in de tijd gekeken wordt. ‘We bieden de mensheid een nieuwe blik op de kosmos.’

Govert Schilling

Biden sprak van een “historisch moment voor wetenschap en technologie, voor Amerika en voor de gehele mensheid”. Wetenschappers werkten decennia aan de ontwikkeling van de ruimtetelescoop.

De nieuwe opname toont – naast enkele voorgrondsterren in ons eigen Melkwegstelsel – een zwerm van verre sterrenstelsels, SMACS 0723 geheten. Maar door de lange belichtingstijd en de grote gevoeligheid van de Webb-telescoop zijn op de foto ook talloze stelseltjes op nog veel grotere afstanden zichtbaar. De beelden van die extreem verre objecten zijn versterkt en vervormd door de zwaartekracht van de sterrenstelsels op de voorgrond.

Omdat het licht van de verste sterrenstelsels er miljarden jaren over doet om op aarde aan te komen, toont de foto een beeld van het heelal zoals het er tot meer dan 13 miljard jaar geleden uitzag, kort na de oerknal. Het is de ‘diepste’ opname die ooit is gemaakt. “Wij bieden de mensheid een nieuwe blik op de kosmos”, aldus NASA-topman Bill Nelson.

Amerikaans president Joe Biden (2e l.) bij de onthulling van de foto. Beeld AFP
Amerikaans president Joe Biden (2e l.) bij de onthulling van de foto.Beeld AFP

Grotere spiegel dan Hubble

De James Webb Space Telescope (genoemd naar een voorganger van Nelson uit het Apollo-tijdperk) is op kerstdag 2021 gelanceerd. Hij wordt wel de opvolger genoemd van ruimtetelescoop Hubble, die de afgelopen dertig jaar een keur aan spectaculaire beelden en opzienbarende wetenschappelijke resultaten opleverde. Eind januari, na ongeveer een maand vliegen, kwam de James Webb aan op zijn werkplek op 1,5 miljoen kilometer van de aarde. Na aankomst daar zijn alle systemen getest en werden de instrumenten aan boord afgekoeld, een ervan tot een temperatuur van 266 graden onder nul. Ook zijn de spiegels afgesteld. Die bundelen het licht dat uit het heelal komt en sturen het naar de meetinstrumenten.

Het belangrijkste verschil is dat de Webb-telescoop infraroodstraling (warmtestraling) uit het heelal opvangt, die niet zichtbaar is voor het menselijk oog. Daarnaast heeft de nieuwe ruimtetelescoop een veel grotere spiegel, met een diameter van 6,5 meter, waardoor hij een stuk gevoeliger is.

Webb kan de allerverste sterrenstelsels beter zien, omdat hun energierijke straling door de uitdijing van het heelal is opgerekt tot infrarode golflengten. Daarnaast kijkt de nieuwe ruimtetelescoop dwars door de meeste stofwolken heen, zodat sterrenkundigen de geboorte van sterren in veel meer detail kunnen bestuderen. Ook leggen de gevoelige instrumenten van Webb de eigen – geringe – warmtestraling vast van koude, donkere stofdeeltjes.

De grootste spiegel van de James Webb-telescoop in december 2016. Beeld REUTERS
De grootste spiegel van de James Webb-telescoop in december 2016.Beeld REUTERS

Webb overtreft verwachtingen

Dinsdagmiddag, om 16:30 uur Belgische tijd, worden meer Webb-foto’s vrijgegeven. Die andere ‘early release observations’ tonen een grote gas- en stofnevel waarin nieuwe sterren ontstaan (een uitdijende ring van gas rond een stervende ster) en een groep van verre sterrenstelsels die gevangen zijn in een onderlinge zwaartekrachtdans. Daarnaast worden precisiemetingen gepresenteerd van een verre exoplaneet – een planeet in een baan rond een andere ster dan de zon.

Sterrenkundigen zijn opgetogen over de eerste beelden. “Het is fantastisch spannend allemaal, en ook heel emotioneel”, aldus Ewine van Dishoeck van de Sterrewacht in Leiden. Van Dishoeck is de Europese hoofdonderzoeker van Miri, een van de waarnemingsinstrumenten van Webb.

“Webb is tot dusver verbazingwekkend succesvol”, zegt astronoom Bernhard Brandl. “De telescoop werkt niet zoals verwacht; hij werkt béter dan we hadden durven hopen.” Dat bleek de afgelopen maanden tijdens het zorgvuldig uitlijnen en inregelen van de achttien zeshoekige spiegelsegmenten en de vier grote wetenschappelijke meetinstrumenten.

Geen herhaling rampscenario

Brandl memoreert nog even hoe de sterrenkundige wereld in 1990 geschokt reageerde toen bleek dat de net gelanceerde Hubble Space Telescope onscherpe plaatjes maakte, als gevolg van een constructiefout in de hoofdspiegel. Die kon pas een paar jaar later gecorrigeerd worden. “Een herhaling van zo’n rampscenario wilden we nu natuurlijk te allen tijde voorkomen”, zegt hij.

Vanaf woensdag kunnen sterrenkundigen wereldwijd ook over ruwe meetgegevens beschikken die de afgelopen weken door Webb zijn verzameld. Van Dishoeck: “Dit is een echte ontdekkingsreis.”

Een technicus test de spiegelsegmenten van de James Webb-telescoop, die zich nu op anderhalf miljoen kilometer van de aarde bevindt. Meer dan duizend wetenschappers werkten decennialang aan de telescoop. Beeld Credit: NASA/MSFC/David Higginbotham
Een technicus test de spiegelsegmenten van de James Webb-telescoop, die zich nu op anderhalf miljoen kilometer van de aarde bevindt. Meer dan duizend wetenschappers werkten decennialang aan de telescoop.Beeld Credit: NASA/MSFC/David Higginbotham
``
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234