Zaterdag 08/08/2020

PortretMark Rutte

Zo kreeg Mark Rutte, de ‘Mr. Nee, nee, nee’ van Europa, toch een ja

Premier Mark Rutte vertrekt bij zijn hotel voor de hervatting van de EU-top over het coronanoodfonds. Beeld ANP

De Nederlandse premier Mark Rutte werd op de voorbije top verguisd als dwarsligger. Of is af en toe een njet van een kleiner land net goed voor de Europese democratie? ‘Wat Duits bondskanselier Merkel en Frans president Macron beslissen mag ook geen dictaat worden.’

 ‘Europa’s Mr. Nee, nee, nee’ (Der Spiegel), ‘De man die met de EU de confrontatie aangaat’ (Le Monde) en ‘Een dominee met te veel cafeïne’ (The Economist). De Nederlandse premier Mark Rutte kreeg op de voorbije EU-top het etiket opgekleefd dat vroeger voor de vertrokken Britten was weggelegd. Rutte ontpopte zich als de eeuwige dwarsligger die met zijn opgeheven vingertje op de top zelfs de Franse president Emmanuel Macron een aantal keer deed dreigen om zijn koffers te pakken.

De 53-jarige liberaal bleef er zijn stoïcijnse zelf bij. “Als iemand af en toe uit zijn slof schiet, moet je die gewoon weer aanreiken”, zei hij, en na vier dagen en nachten onafgebroken overleg haalde hij zijn slag thuis. Samen met drie andere ‘vrekkige’ lidstaten – Oostenrijk, Zweden en Denemarken – wist hij in het coronaherstelfonds van 750 miljard euro voor 360 miljard euro aan leningen te laten opnemen, terwijl de overige subsidies op zijn verzoek voorwaardelijk worden aan economische hervormingen.

“We hebben steeds gezegd dat we solidair zijn met de landen die zwaar getroffen zijn. Maar die solidariteit heeft twee kanten. We vinden dat we hen kunnen vragen om hervormingen door te voeren, zodat ze zo goed mogelijk zijn voorbereid op een volgende crisis”, zei Rutte na afloop. “Er kan nu ook in het uiterste geval aan een noodrem worden getrokken als blijkt dat een lidstaat wel geld ontvangt maar de hervormingen niet doorvoert. Dat is niet ons doel maar bezie dit als extra druk. Doordat de noodrem er is, voorkomen we dat hij wordt gebruikt.”

Rutte vertrok ook huiswaarts met een grotere korting voor Nederland op de jaarlijkse EU-afdrachten op zak. Missie geslaagd, lijkt het wel, maar diende hij nu vooral het Nederlandse economische belang in Europa of draaide dit om electorale positionering tegenover eurosceptici in eigen land?

“Om eerlijk te zijn, allebei”, zegt Louise van Schaik, hoofd van de EU-eenheid van het Clingendael Instituut voor Internationale Relaties in Den Haag. “De berekeningen, zoals korting op onze jaarlijkse afdracht aan de EU als een van de grootste nettobetalers, is wel iets waar de bevolking gevoelig voor is. Hij zal met name bij zijn liberale achterban van de VVD goed scoren wanneer hij erop let dat we geen lening afsluiten zonder af te spreken welke tegenprestatie er geleverd moet worden. Tegelijk beseft Rutte ook goed dat bij elke toegeving Geert Wilders en Thierry Baudet vol op het orgel gaan. Hij is zelf erg geschrokken van de brexit en erkent de vrees dat een referendum over EU-lidmaatschap hier economisch desastreus zou kunnen zijn. We zijn toch een heel ander land dan het VK, als een soort economische provincie van Duitsland toch veel afhankelijker van de interne markt. Het compromis dat hij in Brussel bereikte is daarom goed voor hem.”

Met verkiezingen volgend jaar in maart in aantocht laat Rutte geen moment onbenut om de eurosceptische oppositie de wind uit de zeilen te nemen. Eind april was dat al duidelijk. Hij kreeg toen in volle coronacrisis zijn imago van een Meneertje Nee toen een vuilnisman hem toeriep ‘geen geld te geven aan de Italianen en de Fransen’. Rutte antwoordde toen: ‘Oh, nee, nee, nee, dat ga ik onthouden.’”

Een ‘pyrrusoverwinning’

Zo goed hij scoorde in het binnenland, zo hardvochtig hij daarmee overkomt in het buitenland. “Dit akkoord is slechts een pyrrusoverwinning. De strategie van neezegger heeft de Nederlandse reputatie onherroepelijke schade berokkend”, schreven PhD-onderzoekers Guus Wieman en Jasper Simons van het European University Institute in Florence daarover in Het Parool. “De Nederlandse positie in Europa is aanmerkelijk verzwakt.”

Van Schaik beaamt. “Door de manier waarop hij zijn doel bereikte verspeelde Rutte veel krediet in de EU. Dit ebt zeker na. Ik vrees een beetje dat hij vroeg of laat de rekening gepresenteerd krijgt.”

Maar ze nuanceert ook. “Toch denk ik niet dat dit hem deert. Hij zit al wat in zijn politieke nadagen, als een leider van een derde ambtstermijn die na Duits bondskanselier Merkel al het langst in het zadel zit. Ik denk dat hij het gevoel heeft dit wel te kunnen maken. Je kan ook aanvoeren dat zijn tegenwind goed is voor Europa. Door het vertrek van de Britten komt de focus op de versterkte Duits-Franse as te liggen, maar wat Merkel en Frans president Macron beslissen mag ook geen dictaat worden. Het is niet omdat zij iets beslissen dat het ook zo moét zijn. Vanuit een gezonde integratiedynamiek bekeken kan de dwarse Nederlandse houding voor Europa ook wel gunstig zijn.”

Ook de Brusselse Volkskrant-correspondent Mark Peeperkorn vond het “gedoe en gesteggel van Rutte” daarom begrijpelijk. “De inzet was hoog (ruim 1.800 miljard euro, waaronder het grootste herstelfonds in de EU-geschiedenis), dus is het geen verrassing dat leiders moeilijk doen over wie betaalt, wie bepaalt en wie uitgeeft”, schreef hij. “Zonder het veto van elke leider verloopt de besluitvorming ongetwijfeld sneller, maar zou het tegelijk het draagvlak wegslaan in landen die worden overstemd. Dat brengt de EU op den duur niet verder. En vermoedelijk ook niet dichter bij de burger.”

Voor België is het grootste gevolg van Ruttes houding dat onze Europese diplomatie meer alleen voor zijn belangen moet boksen. Vroeger deden we dat altijd in een sterk triumviraat, de Benelux, die dikwijls mee de architectuur van de unie uittekende. Maar wie dacht dat met een collega-liberaal als Raadsvoorzitter, Charles Michel, en een collega-liberaal als Belgisch premier, Sophie Wilmès, er zoete broodjes gebakken worden tussen Brussel en het Haagse Binnenhof slaat de bal mis. Over het aandeel van douaneheffingen dat de zeehavens afdragen aan de EU is er best wel overleg maar over het aantrekken van multinationals voor diezelfde havens met gunstige belastingtarieven ontstond onder ex-Unilever-topman Rutte een hardere competitie dan ooit.

Van Schaik: “De Benelux floreerde onder christendemocraten en sociaaldemocraten. De tijd van Ruud Lubbers en Jean-Luc Dehaene was toch een andere politieke generatie. Ruttes VVD zit in het EU-parlement wel officieel bij de Europese liberale fractie Renew Europe, waar ook Open Vld, MR en Macrons LREM deel van uitmaken, maar ze is toch van nature uit een conservatief-liberalere partij, denk maar aan de invloed van Frits Bolkestein. De Belgische liberalen zijn doorgaans toch pro-Europeser.”

Mercantiele Europese visie

Rutte zelf maakte ook nooit een geheim van zijn mercantiele Europese visie. Van Schaik: “Hij wil een Europese bestuurslaag waarvan de meerwaarde duidelijk is voor Nederland. Hij staat niet voor een herverdelingsunie of een steeds grotere unie.”

Of Rutte een grotere Europese integratie de komende jaren zal kunnen tegenhouden is minder zeker. De ‘vrekkige vier’ konden onder Nederlandse leiding wel op unanieme stemmingen wegen maar zijn te licht om stemmingen met een gekwalificeerde meerderheid, grosso modo acht op tien Europese besluiten, te blokkeren. Van Schaik: “Op de laatste top is door de lidstaten beslist dat er eigen inkomsten gaan komen voor de Europese instellingen, onder andere via een plastic taks en koolstofheffing aan de grens.”

De Franse president Emmanuel Macron sprak daarom over “een historische dag voor Europa”, maar zo ver wilde Rutte niet gaan. “Ik ben niet van dat soort termen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234