Woensdag 20/11/2019

Europa

Zo ging het eraan toe achter de schermen van de EU-top

Premier Mark Rutte omarmt de Franse president Macron maandag na een marathonvergadersessie. Beeld Foto Getty

Eén voor een werden de Spitzenkandidaten voor topposities bij de EU uit de wedstrijd gereden. En kwamen er totaal onverwachte namen in hun plaats. Hoe kon dat? 

‘De Europese Raad is geen uitzendbureau.’ De ervaren EU-diplomaat wil maar zeggen: als 28 regeringsleiders een akkoord sluiten over de verdeling van Europese topbanen, krijg je niet de capabelste mensen op de beste plek maar de minst controversiële kandidaten die het politieke plaatje kloppend maken. Het is net nationale politiek, voegt de diplomaat er zekerheidshalve aan toe.

Woensdag, de dag na de EU-top van drie dagen, zijn EU-ambtenaren en diplomaten bereid op basis van anonimiteit enig licht te werpen op prangende vragen zoals hoe Spitzenkandidat Frans Timmermans op het laatste moment toch uit de wedstrijd werd gereden. En waarom Merkel haar steun moest onthouden aan partij- én landgenote Ursula von der Leyen als voorzitter van de nieuwe Europese Commissie. De eerste Duitse Commissievoorzitter sinds 52 jaar.

Weerstand te groot

Om met de PvdA’er Timmermans te beginnen: de weerstand tegen zijn gooi naar het Commissievoorzitterschap is uiteindelijk simpelweg te groot. Dat tekent zich donderdagnacht 20 juni al af, als de leiders voor het eerst over de verdeling van de topbanen spreken. Noch Timmermans, noch de andere Spitzen – de Duitse christen-democraat Manfred Weber en de Deense liberaal Margrethe Vestager – kunnen rekenen op voldoende steun van de leiders. Opvallend is dat de socialistische Spaanse premier Pedro Sánchez – voor de camera een hartstochtelijk verdediger van Timmermans kandidatuur – hem achter de schermen laat vallen. De Franse president Emmanuel Macron verklaart olijk alle Spitzenkandidaten politiek dood.

Dat is te snel geredeneerd. Een halve week later in Berlijn blazen Merkel en haar CDU-getrouwen de Spitzen nieuw leven in. Tot ieders verrassing geeft Merkel steun aan sociaal-democraat Timmermans als Commissievoorzitter, Weber krijgt om de pijn te verzachten het voorzitterschap van het Europees Parlement.

Met deze ‘Berlijnse basis’ vertrekt Merkel donderdag 27 juni naar de G20 in Osaka (Japan). Daar, in de wandelgangen, treft ze vrijdag en zaterdag Macron, Sánchez en premier Mark Rutte. Samen vervolmaken ze het plaatje: de liberalen mogen de nieuwe EU-president leveren (de Belgische premier Charles Michel), de christen-democraten de EU-buitenlandchef (de Bulgaarse oud-Commissaris Mariya Gabriel). Het Osaka-compromis is geboren.

Charles Michel. Beeld AFP

De Italiaanse premier Giuseppe Conte, ook bij de G20 aanwezig, houdt zich vanwege binnenlandse politieke verdeeldheid afzijdig van het plan van zijn vier collega’s. Later zal hij zeggen dat hij grote politieke ellende voorvoelde, namelijk 24 andere Europese leiders die zich gepasseerd voelen en vol op de rem gaan trappen.

Merkels misrekening

Direct doorgevlogen naar Brussel op zondag voor wat de langste EU-top ooit zou worden, beseft Merkel hoe groot haar misrekening is geweest. ’s Middags tijdens het traditionele vooroverleg van christendemocratische premiers, krijgt ze de volle laag. Hoe heeft ze het Commissievoorzitterschap kunnen weggeven aan de sociaaldemocraten? En waarom niet het EU-presidentschap geëist als compensatie in plaats van de chef-Buitenland?

Bij aanvang van de top zondagavond legt Tusk het Osaka-plan op tafel, maar het is kansloos. De miscalculatie van Merkel leidt er toe dat tien leiders zich tegen Timmermans en het Osaka-pakket keren. Een aantal omdat ze Timmermans als persoon niet pruimen, zoals de premiers van Polen, Hongarije en Tsjechië die de kritiek van de PvdA’er op hun eroderende rechtsstaat zat zijn. En dan zijn er boze christen-democratische premiers die menen dat het Commissievoorzitterschap hun partij – de grootste in het parlement – toebehoort.

Wat volgt is een nacht én ochtend vol vruchteloos overleg. Wisselende lijstjes gaan over tafel, Macron oppert de Duitse Defensieminister Von der Leyen als EU-president, Timmermans aan het hoofd van de Commissie en zijn landgenoot Christine Lagarde als nieuwe ECB-voorzitter. Maandag rond lunchtijd wordt de top geschorst tot dinsdagochtend. Diplomaten klagen over gebrek aan regie bij Tusk.

Timmermans scalp

Terwijl de leiders slapen, onderhandelen diplomaten druk verder. Maandagavond ligt er een nieuwe opzet, opgesteld door Tusk in nauw overleg met de meest betrokken leiders. De christen-democraat Von der Leyen staat nu bovenaan voor het Commissievoorzitterschap, de liberalen voor de post van EU-president, de sociaal-democraten krijgen de buitenlandpost. Macron houdt vast aan Lagarde voor de ECB.

Dinsdagochtend om 11 uur zitten Merkel, Macron en Tusk bij elkaar. Even later schuift Sánchez aan die zijn partijgenoot Josep Borrell als buitenlandchef nomineert. En dan gaat het snel. De Oost-Europese landen zijn euforisch, ze claimen de scalps van Timmermans en Weber en zijn in de wolken met Von der Leyen. Dat het banenpakket geen Oost-Europeaan bevat, maakt ze niet uit.

Angela Merkel. Beeld EPA

Dinsdagmiddag laten steeds meer leiders Tusk weten hun ja-stem te kunnen geven. ‘We zijn er bijna’, tweet Tusk iets voor zessen. Het wachten is op Merkel. Zij belt ruim een uur met haar sociaal-democratische coalitiegenoten in Berlijn. Die schieten Von der Leyen af als ‘de zwakste minister in het kabinet’. Merkel moet zich onthouden van stemming, een ongekende vernedering voor de bondskanselier.

Iets over zevenen tweet Tusk witte rook. In Berlijn begint de coalitie te kraken. “Het is een mirakel dat 28 leiders in Brussel zo’n pakket tot stand brengen”, concludeert een vermoeide diplomaat. Nu moet het Europees Parlement nog akkoord gaan.

Verbetering: in een eerdere versie van dit verhaal werd de Bulgaarse oud-Commissaris Kristalina Georgieva vermeld. De goede naam is: ­Mariya Gabriel. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234