Dinsdag 28/01/2020

Reportage

Zes lastige vragen die nog overblijven na de aanslagen

Ministers Jambon en Geens komen de Kamer binnen, waar heel wat parlementsleden hen het vuur aan de schenen zullen leggen. Beeld Bas Bogaerts

In het parlement moest het ministerstrio Jan Jambon (N-VA), Koen Geens (CD&V) en Didier Reynders (MR) vier uur aan kritische vragen over de aanslagen in Brussel doorstaan. Ze slachtofferden er doelbewust één man: de 'nalatige' verbindingsofficier in Turkije.

De dag van de waarheid over de dodelijke aanslagen in Brussel: daar kwamen natuurlijk veel geïnteresseerde parlementsleden en journalisten op af. Zo veel dat elke normale vergaderzaal te krap bleek en Kamervoorzitter Siegfried Bracke (N-VA) de deuren van 'zijn' plenaire halfrond moest opengooien.

De druk voor de gezamenlijke commissie Binnenlandse Zaken, Justitie en Buitenlandse Zaken werd zo opgevoerd tot het zenit. De oppositieleden haastten zich, de groene voorman Kristof Calvo uiteraard op kop, om de eerste bankjes in te palmen. Calvo: "Daar is niets verkeerd mee. Het mag hoor."

De rest van de vergadering, die meer dan vier uur zou duren, verliep even zenuwachtig. Partij na partij kreeg het woord. Steeds kwam de vaststelling dat er fouten gemaakt zijn in de antiterreurstrijd. De aanslagplegers hadden nooit zo makkelijk door de mazen van het net van politie en gerecht mogen glippen.

Jambon, Geens en Reynders konden alleen maar instemmen. Vooral binnenlandminister Jambon schuwde de harde taal niet. Althans over de verbindingsofficier van de politie die afgelopen zomer in Turkije niet snel genoeg doorhad dat Ibrahim el-Bakraoui niet het zoveelste dossiertje op zijn bureau was.

De man werd door Jambon aan het kruis genageld als een "nalatig iemand" die "evidente aanwijzingen niet opmerkte". Op die manier leidde de minister handig de aandacht af van alle andere lastige vragen die nog openstaan sinds de aanslagen. We lijsten ze even op:

1: Hoe raakte Ibrahim el-Bakraoui, een van de terroristen op de luchthaven, zo snel uit de gevangenis?

"Is het normaal dat we mensen met zo'n gewelddadige achtergrond zomaar vrij op straat laten rondlopen?" Kamerlid Sophie De Wit (N-VA) mocht als eerste spreker aan de bak en duwde het mes meteen in de wonde. "Mijn partij stelt zich behoorlijk veel vragen over hoe zoiets kan?"

El-Bakraoui werd in 2010 veroordeeld tot tien jaar celstraf nadat hij een overval pleegde op een wisselkantoor in Laken en daarna een politieagent beschoot met een kalasjnikov. Na bijna vijf jaar in de cel kwam hij vrij onder voorwaarden - tegen het advies van de gevangenisdirectie in.

Het was de Brusselse strafuitvoeringsrechtbank die El-Bakraoui vrijliet. De rechter beriep zich op het vlekkeloze parcours van de man tijdens zijn penitentiaire verloven en elektronisch toezicht. Ook de voorwaardelijke invrijheidstelling verliep goed, tot de zomer van 2015, toen hij plots verdween.

Op 26 en 29 juni miste El-Bakraoui twee afspraken met zijn justitieassistent en schond zo zijn voorwaarden. Nu weten we dat hij toen opgepakt was in Turkije. Zoals de procedure voorschrijft, maakte de assistent op 2 juli een rapport op dat El-Bakraoui van de radar was verdwenen.

Jan Jambon. Beeld CREDIT: ID/ James Arthur

Omdat het gerecht in België niet op de hoogte was van wat er ondertussen in Turkije gebeurde (zie verderop), deed de strafuitvoeringsrechtbank gewoon haar werk. Aangezien El-Bakraoui vermist bleef, werd op 21 augustus zijn vrijlating herroepen. Vier dagen later volgde een nationale seining.

Justitieminister Geens weigerde om het werk van de strafuitvoeringsrechtbank te bekritiseren. "Wat betreft de gerechtelijke geschiedenis en de opvolging van El-Bakraoui is alles ordentelijk verlopen. Het verhaal van Ibrahim en zijn broer is niet zo negatief verlopen als de voorbije dagen is voorgesteld."

Achteraf gezien is het wel spijtig dat de afwezigheid van El-Bakraoui niet sneller kon doorgegeven worden. 29 juni, de dag dat hij zijn tweede afspraak miste en dus officieel zijn voorwaarden schond, was namelijk dezelfde dag dat vanuit Turkije de vraag kwam om het dossier van El-Bakraoui te bezorgen.

Omdat de federale politie toen niet wist dat El-Bakraoui meermaals zijn kat stuurde naar de justitieassistent, ging daar geen belletje af. Met een snellere justitie, of misschien gewoon wat goede karma, kon de latere zelfmoordterrorist die dag uitgeleverd worden om de rest van zijn straf uit te zitten.

2: Waarom werd Ibrahim el-Bakraoui niet weer in de cel gegooid na zijn arrestatie in Turkije afgelopen zomer?

Jambon kon niet anders dan toegeven; er is te traag info uitgewisseld tussen België en Turkije, waar Ibrahim op 11 juni 2015 werd opgepakt in Gaziantep, aan de Syrische grens. Als de Turken dit op 26 juni meldden aan de Belgische verbindingsofficier in het land, deed die eerst niets.

Drie dagen later pas, op 29 juni, vroeg de officier meer info aan DJSOC, de afdeling georganiseerde misdaad en terreur van de gerechtelijke politie. Die dienst liet weten dat El-Bakraoui een zwaar crimineel verleden had en vroeg meer uitleg over de arrestatie in Turkije. Er kwam geen antwoord meer.

Nochtans hadden alle knipperlichten dan moeten aangaan. Gaziantep stond bekend als terreurbolwerk. Iemand die in de zomer van 2015, na de schietpartij bij Charlie Hebdo en de veredelde aanslag in Verviers, daar werd opgepakt, was bijna per definitie op weg om zich aan te sluiten bij IS in Syrië.

Omdat België de zaak liet bestoffen, besloot Turkije op 14 juli om Ibrahim el-Bakraoui op eigen verzoek naar Nederland uit te wijzen. Die keuze werd laattijdig gemeld, op het moment dat hij al vertrokken was. Bovendien zag de Belgische verbindingsofficier die mededeling niet meteen in zijn mailbox.

Het gevolg was dat niemand El-Bakraoui stond op te wachten toen hij landde op Schiphol. Hij verdween van de radar.

Een dag na zijn afvlucht achterhaalde de Belgische verbindingsofficier dat El-Bakraoui een maand eerder opgepakt was voor terrorisme. Hij vroeg meer info aan de Turken. Pas vijf dagen later nam hij ook contact op met Brussel, om aan DJSOC te melden dat El-Bakraoui opgepakt was als Syrië-strijder.

"Toen ik woensdagavond deze tijdlijn zag, kon ik niet anders dan besluiten dat geen volledige dienst of directie in de fout is gegaan, maar wel een officier die onder mijn verantwoordelijkheid valt", zei Jambon gisteren. "Hij was nalatig en niet proactief. Terwijl dat wel van hem verwacht werd in terreurdossiers."

Het is nog niet duidelijk wat de gevolgen zijn voor de verbindingsofficier die in de fout is gegaan. Hij is geschorst. Jambon: "Er is een pv opgesteld."

Tegelijk blijft het de vraag waarom de dienst DJSOC in ons land zelf niet wat sneller heeft gehandeld. Waarom is er geen rappel verstuurd naar de Belgische verbindingsofficier toen die na een poos geen antwoord gaf? Van een dienst gespecialiseerd in terrorisme mag meer daadkracht verwacht worden.

Dat vond de oppositie ook. Johan Vande Lanotte (sp.a): "Uiteindelijk zitten daar de mensen die zeker de ernst van de situatie hadden moeten kennen." Kristof Calvo (Groen): "Dat u zo de schuld legt bij één bepaalde ambtenaar, dat vind ik - en ik het zeg het met ingehouden woede - ongehoord."

Na het debat waren de woordvoerders van Jambon er ook als de kippen bij om op de perstribune van het parlement te zeggen dat "de rol van DJSOC tot op het bot moet uitgezocht worden. We willen de verbindingsofficier echt niet als bliksemafleider gebruiken." Maar toen was het wel gebeurd.

3: Werd de regering geflikt door Turks president Erdogan?

De hele zaak rond Ibrahim el-Bakraoui ging woensdagavond aan het rollen nadat Turks president Erdogan bekendmaakte dat zijn land de man in de zomer had opgepakt en België ook meermaals had gewaarschuwd dat hij een gevaarlijke terrorist was. Het nieuws kwam op voorpagina's over de hele wereld.

De wraak van de sultan? De uitval van Erdogan kwam alvast niet helemaal toevallig. De houding van ons land tegenover de Koerdische afscheidingsbeweging PKK is volgens hem veel te laks. Het zijn evengoed terroristen, oordeelt de Turkse president, maar België werkt blijkbaar met twee standaarden.

Maar flikte hij ons ook? Buitenlandminister Reynders gaf toe dat de communicatie tussen Turkije en ons land bijzonder moeilijk verliep, zeker op het vlak van uitwisselen van informatie over terreur. Het duurde bijvoorbeeld tot begin januari dit jaar voor Turkije meer duidelijkheid verschafte over waarom Ibrahim el-Bakraoui de zomer voordien werd aangehouden. De link met terrorisme en IS werd niet meteen expliciet gelegd door de Turkse autoriteiten.

"De uitwisseling van informatie moet veel beter", zei Reynders. "Jambon en staatssecretaris voor Asiel Theo Francken (N-VA) zijn begin maart daarvoor nog naar Ankara geweest." Die ontmoeting liep echter af met een sisser. De twee konden niet akkoord gaan met de mensenrechtenschendingen in het land.

Beeld CREDIT: ID/ James Arthur

4: Waarom zat Khalid el-Bakraoui, een van de terroristen in metrostation Maalbeek, niet in de cel?

Geens overliep in zijn gekende cerebrale stijl het gerechtelijke dossier van Khalid el-Bakraoui, de jongere broer van Ibrahim. Volgens hem hadden de "gerechtelijke instanties op het eerste gezicht correct gehandeld". De strafuitvoeringsrechtbank bleef opnieuw buiten schot.

Na een banale verkeersovertreding op 13 mei 2015 had Khalid el-Bakraoui nochtans evengoed weer in de cel kunnen zitten. De politie hield hem staande toen hij een eenrichtingsstraat langs de verkeerde kant in reed. Maar belangrijker: hij was in het gezelschap van een ex-gedetineerde, wat niet mocht.

De jongste El-Bakraoui werd drie dagen opgesloten, maar vrijgelaten door de strafuitvoeringsrechtbank. Hij had zich voor de rest voorbeeldig gedragen tijdens zijn vervroegde vrijlating. "Ik wil die beslissing niet bekritiseren", benadrukte Geens. De rechtbank moest onafhankelijk oordelen.

Geens benadrukte ook dat El-Bakraoui al vier van zijn vijf jaar cel had uitgezeten. Hij werd in 2011 veroordeeld voor enkele gewelddadige carjackings en het bezit van kalasjnikovs, maar werd begin 2014 onder voorwaarden vrijgelaten. "Dat is toch relatief laat, ook in vergelijking met het buitenland."

Volgens de wet-Lejeune kan iemand na een derde van de straf vrijkomen. Onder meer N-VA suggereerde om de wet-Lejeune te herzien. Geens ging op de rem staan. Het zicht op vervroegde vrijlating kan gevangenen aanzetten tot goed gedrag en hen motiveren tot een vlotte re-integratie in de maatschappij.

De minister werkt wel aan een hervorming van de wet-Lejeune, maar er is nog geen eensgezindheid daarover binnen de meerderheid.

Koen Geens gisteren in de Kamer. Beeld CREDIT: ID/ James Arthur

5: Waarom stonden de broers El-Bakraoui niet op de Belgische lijst van terreurverdachten?

Wat heeft het lang geduurd vooraleer de broers El-Bakraoui gelinkt werden aan jihadisme. "Ze stonden blijkbaar niet eens op onze lijst van terreurverdachten", maakt Vande Lanotte zich kwaad. Dat terwijl daarvoor de laatste maanden toch meer dan genoeg aanwijzingen opgedoken waren.

Zoals gezegd werd Ibrahim in de zomer van 2015 opgepakt aan de Syrische grens op verdenking van terrorisme. Het duurde een tijd voordat dit nieuws tot in ons land raakte, maar in die zomer werd DJSOC, de afdeling zware criminaliteit van de gerechtelijke politie, wel ingelicht over de reden voor de arrestatie. Na de aanslagen in Parijs in november van afgelopen jaar werden de broers bovendien internationaal geseind vanwege hun betrokkenheid met de daders daar.

"Ze moesten op onze terreurlijst staan. Ik betreur dat dat niet het geval was", reageerde Geens. Hij wees op de massa aan informatie die de inlichtingendiensten verwerkten sinds de aanslagen op Charlie Hebdo in januari 2015. "Het is geen evidente taak om die allemaal te verwerken en te structuren. Wat is belangrijk en wat niet?"

Het OCAD, het orgaan voor de dreigingsanalyse, beheert de lijst van Belgische terreurverdachten. Het agentschap kreeg ondertussen extra personeel. Maar of dat een herhaling van deze blunder onmogelijk maakt? Geens: "Het mag wel duidelijk zijn dat de uitwisseling van informatie veel beter moet."

De Amerikaanse, Israëlische en Marokkaanse inlichtingendiensten zouden de broers El-Bakraoui bovendien wel op een lijst met terreurverdachten hebben staan. Dat meldden verschillende internationale media de voorbije dagen. Is die informatie dan nooit tot in ons land gekomen, vroeg de oppositie.

Reynders en Geens hadden er alvast geen weet van. "Tijdens de ontmoeting met de Amerikaanse vicepresident John Kerry vanochtend (gisterochtend, JVH/RW) hebben we het daarom ook gehad over een betere samenwerking. Ook met de andere landen gaan we contact opnemen."

6: Werd Salah Abdeslam maar één uur ondervraagd voor de aanslag?

Volgens de Amerikaanse website Politico zouden de Belgische speurders Abdeslam maar een uur ondervraagd hebben sinds zijn arrestatie vrijdag.

Geens: "Ik kan alleen zeggen dat Abdeslam sinds de aanslagen op Zaventem en in het metrostation van Maalbeek geen antwoorden meer geeft aan zijn verhoorders. Ik begrijp dat iedereen precies wil weten hoeveel uren hij voor de aanslagen werd ondervraagd. Dat weet ik gewoon niet."

De leden van de oppositie beten bijna hun parlementsbankjes in tweeën van frustratie, maar een sluitend antwoord kregen ze niet.

Dat terwijl iedereen hoopte om via 'staatsvijand nummer één' zijn volledige jihadnetwerk in Brussel te kunnen oprollen. Bovendien zouden hem geen vragen gesteld zijn over op til zijnde aanslagen, omdat ze eerst gepolst hadden naar Abdeslams betrokkenheid bij de aanslagen van Parijs.

Maar voorlopig blijft hier dus onduidelijkheid over. Geens kon naar eigen zeggen het geheim van het onderzoek niet schenden. Er loopt uiteraard een gerechtelijk onderzoek en binnenkort begint het parlement ook een onderzoekscommissie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234