Zondag 19/05/2019

humanitaire visa

“Wij hebben niemand uit de klauwen van wie dan ook gered”: bij de hoorzittingen over humanitaire visa

Een Syrische familie komt toe op Brussels Airport, in december 2017. Ze konden naar ons land komen met een humanitair visum, via Sant’Egidio. Beeld BELGA

Waren humanitaire visa er enkel om christenen uit de ‘klauwen van IS’ te redden, zoals Francken altijd stelt? En zet de wijze van toekenning de deur niet open voor mogelijke corruptie? Twee betrokkenen, Marc Geleyn en Jan De Volder, zetten de puntjes op de i in het parlement.

Binnen de Syrische diaspora, van Nederland tot in Zweden, ging het  de voorbije jaren rond als een lopend vuurtje: je kan naar België overkomen met een humanitair visum. “Mijn oom uit Duitsland sprak me erover aan”, zegt Severios Haza’il Soumi. Hij was tot 2016 bisschop van de Syrische kerk in België en Frankrijk en regelde in die hoedanigheid zelf een 30-tal humanitaire visa voor zijn familie. “Tot vandaag krijg ik er nog regelmatig vragen over, maar ik moet hen teleurstellen. Ik kan niets meer doen.” Ook bij de christelijke gemeenschap in Syrië zelf kent iedereen het migratiekanaal.

Maar hoe ging de toekenning juist in zijn werk? Hoorzittingen in het parlement dinsdag en woensdag moeten meer klaarheid scheppen. Voormalig staatssecretaris Theo Francken (N-VA) werkte samen met een zestiental tussenpersonen. Een van hen, Mechels N-VA-gemeenteraadslid Melikan Kucam, zou zich fors laten betalen hebben om de visa te regelen.

Intussen is duidelijk dat iedere tussenpersoon op zijn eigen manier werkte. Duidelijke procedures of criteria zijn er niet. De finale beslissing ligt bij de staatssecretaris, maar de rol van de tussenpersonen is niet te onderschatten: zij bepaalden wie er op een lijst kwam. Werd voldoende voorkomen dat de tussenpersonen geen misbruik van hun positie zouden maken?

Corridor

Jan De Volder speelt daarom open kaart, ook bij de hoorzitting. Hij liet met Sant’Egidio, in partnerschap met alle erkende erediensten, 150 mensen overkomen tussen december 2017 en december vorig jaar.

Zij werkten met minstens drie intakegesprekken ter plaatse. “We kregen kandidaten aangereikt van organisaties als Unicef en Artsen zonder Grenzen, maar ook kleinere ngo’s”, zegt De Volder. “Tegelijk kregen we aanvragen vanuit België binnen, aangezien we onze actie duidelijk hadden aangekondigd.” 

De selectie ter plaatse gebeurde op basis van een aantal criteria. Er was extra aandacht voor families met jonge kinderen en ouderen. Ook wie gezondheidsproblemen had, had meer kans op een visum.

Met gelijkaardige projecten van Sant’Egidio kwamen 2.000 Syriërs naar Italië, 500 naar Frankrijk. “We geloven in ons model, dat een voorbeeld kan zijn voor andere landen. We hebben dat de ‘humanitaire corridor’ genoemd. Die term wordt nu blijkbaar gebruikt voor alle humanitaire visa, ook door de ex-staatssecretaris. Maar dat is simpelweg niet correct. Met die andere initiatieven hebben we niets te maken.”

De Gave Vesten, een protestantse vzw gevestigd in Mechelen, laat weten gelijkaardige criteria te hanteren. Ze brachten tussen 2016 en 2018 272 mensen over. Belangrijk verschil: hun contactpunten ter plaatse bevinden zich in de Syrische kerkgemeenschap.

Bananendozen

Bij de andere tussenpersonen is de selectieprocedure minder duidelijk. Onder hen bijvoorbeeld ook enkele Syrische priesters, die in eerste plaats visa hebben geregeld voor hun eigen familieleden of mensen die dicht bij hen stonden. In Aalst plaatste N-VA-lid Kostantin Al-Chammas, spreekbuis van de Syrische gemeenschap in zijn stad, gezinnen die hem persoonlijk aanzochten op zijn lijst. In de regel ging het om achtergebleven familieleden.

Kucam werkte in Mechelen volgens zijn advocaat met aanvragen die de lokale priester had binnengekregen, met wie hij erg close was. “Vier bananendozen vol”, zegt advocaat Frank Coel. “Daar heeft hij willekeurig een selectie gemaakt.” De laatste lijst met 100 namen stelde hij samen met vier vertegenwoordigers van de Syrische kerk.

Voormalig diplomaat Marc Geleyn, die ook langskomt in het parlement, wil geen inkijk geven in zijn werkwijze. “Anders breng ik mensen in gevaar”, zegt hij. Eind 2015 bracht hij in samenwerking met een christelijke geïnspireerd netwerk 250 christenen over vanuit het belegerde Aleppo. 

Dat er geen standaardprocedure bestaat, vindt hij perfect verdedigbaar. Een humanitair visum moet wat hem betreft een voorrecht blijven. “Anders komt iedereen in aanmerking”, zegt hij. “Toen begin 2017 een Syrisch gezin een humanitair visum juridisch wilde afdwingen, hielden heel wat mensen op de ambassades van Beiroet, Istanbul en Kinshasha het hart vast. Gelukkig kwam het zo ver niet.” 

De klauwen van IS

Onduidelijke procedure of niet, Francken blijft de humanitaire visa en de wijze van toekenning verdedigen. Hij gaat er prat op dat het de enige manier is om christenen in Syrië uit “de klauwen van IS” te redden. VN-operaties brengen enkel vluchtelingen over vanuit de buurlanden.

Dat klopt ook ten dele: er zijn heel wat mensen overgekomen uit de noordoostelijke provincie Al-Hassakah, waar de christenen het hard te verduren hadden. De Gave Vesten haalden enkel geloofsgenoten uit oorlogsgebied. En tijdens de grote reddingsoperatie van Geleyn werden de christenen in West-Aleppo volop belegerd door de troepen van Al Nusra, een tak van Al Qaida (en dus niet IS).

Maar er zijn evengoed visa afgeleverd aan mensen die al in de buurlanden verbleven. Sant’Egidio bracht vluchtelingen over die al in Turkije en Libanon waren. Ook was ongeveer een derde moslim. “We hebben niemand uit klauwen van wie dan ook moeten redden”, zegt De Volder. “Enkel uit uitzichtloze situaties.”

Ook Geleyn zet de huidige dreiging in perspectief. Hij organiseerde het afgelopen jaar nog een tweede overtocht, waar zo’n 250 familieleden van de eerste operatie naar België konden komen. Allicht bevond een deel van hen zich ook al in een van de buurlanden, al kan hij daar geen uitsluitsel over geven. “De situatie is sinds begin 2016 veel rustiger geworden in Aleppo.  Christenen kunnen veel gemakkelijker de stad verlaten. Maar dat neemt niet weg dat leven voor hen in Syrië nog steeds erg moeilijk is.” 

Dat er vorig jaar een piek was in het aantal toegekende humanitaire visa is overigens onder meer te danken aan de tweede operatie van Geleyn en de actie van Sant’Egidio.

‘Bakshis’

Bovendien: wie mensen uit Syrië wil weghalen, komt voor een extra uitdaging te staan. Vooraleer naar België over te komen, moesten de vluchtelingen tot in de ambassade in Beiroet zien te geraken. Het gebeurde meer dan eens dat daar visa niet opgepikt werden omdat de eerste overtocht was mislukt.

De afreis is er een met grensposten, politiecontroles en norse ambtenaren op de weg. “Misschien moest Kucam extra geld vragen om een soort smeergeld betalen”, suggereerde Kamervoorzitter Siegfried Bracke (N-VA) op Radio 1, ter verdediging van zijn partijgenoot.

De theorie is niet eens zo gek. Een paspoort afhalen doe je in België via een simpel bezoek aan het stadhuis. In landen als Syrië is het niet ongewoon om ‘bakshis’ te betalen – noem het een fooi – om zaken in beweging te zetten. Heel wat burgers ervaren het niet als fraude of corruptie, maar zien het als een teken van dankbaarheid.

Die gewoonte wordt soms ook in België voortgezet. Aan organisaties als Gave Vesten werd op een gegeven moment geld aangeboden om een visum te regelen. De initiatiefnemers weigerden meteen. Tegelijk is het in de Syrische kerk niet ongewoon dat de geloofsgemeenschap de priester financieel ondersteunt. Een aantal bronnen suggereren dat er mogelijk zo een vorm van normvervaging is ontstaan bij Kucam.

Zijn advocaat ontkent formeel. “Hij leverde enkel lijsten aan, ter plaatse moesten de mensen zelf hun zaken regelen. Het kan best dat daar een passeur betaald is, maar daar ben ik niet van op de hoogte.”

De overtocht bij de reddingsoperatie in 2015 was geen lachertje, herinnert Geleyn zich. “Er waren bussen ingelegd, maar die konden enkel overdag rijden. Meer dan eens hebben we die operatie moeten uitstellen.”

Of die tocht ook gesmeerd werd met bakshis, laat hij in het midden. “De mens heeft zijn duistere kanten, mogelijk kwam die toen ook naar boven. Het enige wat ik kan zeggen is dat bij de uitvoerige gesprekken met de vluchtelingen achteraf geen enkele klacht is geweest.”

Sant’Egidio kent een resoluut andere aanpak. “We hebben er bewust voor gekozen de rol van de mensen ter plaatse te beperken”, zegt De Volder. “Om zo elke mogelijke vorm van corruptie of favoritisme uit te sluiten.”

Francken wordt ten vroegste volgende week gehoord in het parlement. Hij reageerde niet op onze vragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.