Maandag 03/10/2022

AnalyseLopende zaken

Wie is er bang van het crisisspook?

Voorbereiding van een expo over energiebesparing in 1973. Ook toen raakten geopolitieke spanningen het welvarende Westen in de weke onderbuik: de afhankelijkheid van de import van energie en grondstof. Beeld ANP /  ANP
Voorbereiding van een expo over energiebesparing in 1973. Ook toen raakten geopolitieke spanningen het welvarende Westen in de weke onderbuik: de afhankelijkheid van de import van energie en grondstof.Beeld ANP / ANP

Alle Europese landen staan mogelijk voor een harde economische schok. Vindt de regering-De Croo de, euh, energie om tot een crisisregering te vervellen?

Bart Eeckhout

Toen de nog jonge regering-Michel in de winter van 2014 uitpakte met een campagne om stroomblack-outs te vermijden, kreeg ze de lachers op de hand. Vooral de suggestie om meer eenpansgerechten klaar te maken om zo energie te besparen, lokte spotternij uit. Een acute energiecrisis bestrijden met de wokpan: het klinkt ook ráár. Maar laten we niet vergeten dat het ietsje meer dan twee jaar geleden ook raar klonk om geen handen meer te schudden en je kinderen de schooljuf even niet te laten knuffelen.

Dus ja, het zou kunnen dat de pan straks toch weer opduikt in de lijst ideeën om de bevolking energie te laten besparen. Zo ging het ook bij de grote energieschok van de jaren 1970. De autoloze zondag is daar het bekendste voorbeeld van: uitgevonden bij de algemene oorlogsmobilisatie in 1939, veralgemeend toegepast in West-Europa na de olieschok van 1973. In de VS werd toen ook de zomertijd verlengd en werd burgers gevraagd de kerstlampjes een jaartje in de doos te houden. In het Verenigd Koninkrijk werd gezinnen geadviseerd alleen de woonkamer nog te verwarmen.

Natuurlijk klinkt het nu nog onvoorstelbaar dat opnieuw zulke noodmaatregelen werkelijkheid kunnen worden. De wereldeconomie, zo horen we nu toch al een jaar, snakt er juist naar om, bevrijd van pandemiezorgen, goed los te kunnen gaan. Toch duikt in de meest recente economische analyses het donkergrijze woord ‘stagflatie’ op, het ondeugdzame samenvallen van economische terugval en hoge prijsinflatie. Het laatste element is al aanwezig, het eerste is verre van onmogelijk als de oorlog in Oekraïne de energieprijzen naar extreme hoogte blijft jagen.

Weke onderbuik

De zorgen om een recessie zijn niet onterecht. De geschiedenis herhaalt zich nooit letterlijk, maar ze kan wel lelijk bijten. Na de oliecrisis van 1973 besloten veel landen, waaronder Duitsland en België, tot de bouw van kerncentrales om minder afhankelijk te zijn van de olieproducerende landen. Die les raakte vergeten. Een traditioneel antinucleair land als Oostenrijk blijkt nu erg kwetsbaar door sterke afhankelijkheid van ­Russisch gas. Duitsland zit, met de geplande en al deels uitgevoerde kern­uitstap, in hetzelfde spoor. Nu de afhankelijkheid van gas, uit Rusland of elders, vergroten om van kernenergie af te komen, is bijzonder riskant.

Je moet wel blind zijn om de parallellen niet te zien tussen de situatie nu en de energieschok van ’73 die een lange en diepgaande economische crisis in gang zette. Ook toen kwam die zogenaamde olieschok voort uit oorlog. De crisis begon toen Arabische landen een olie-embargo afkondigden, in de eerste plaats tegen de VS en Nederland, omdat die landen Israël steunden in de Jom Kipoer­oorlog tegen Egypte en Syrië.

Ook toen raakte de geopolitieke spanning het welvarende Westen in de weke onderbuik: de afhankelijkheid van de import van energie en grondstof. Ook toen stootte prijsinflatie (mede ten gevolge van de olieprijs) de Europese industrie uit de markt, terwijl nieuwe uitdagers de plek innamen (toen vooral Japan en Korea, nu kunnen China en India nog sterker worden). Ook toen volgde een periode van stagflatie: hoge werkloosheid, stijgende levens­duurte, exploderende begrotings­te­korten.

Niets zegt dat het nu weer zo’n vaart gaat lopen. Een belangrijk verschil is dat er nu een Europese Unie met een Centrale Bank (ECB) is. Maar ook de bankiers in Frankfurt staan voor een ongekend dilemma. Remmen ze, zoals eerder gepland, de inflatie af door bijvoorbeeld de rente te verhogen, dan geven ze tegelijk de economie een tik op een moment van onzekerheid. Dus besloot de ECB deze week zo goed als niks te veranderen aan haar monetaire beleid. Wat dan weer het grote risico inhoudt dat de inflatie maar blijft doorhollen, waardoor het leven duurder wordt en spaargeld verdampt.

De crisis van de jaren 70 (en 80) sloeg in België bijzonder stevig toe. Dat had nog een extra reden: het politieke wanbeleid van die tijd. De opeenvolgende, korte regeringen onder leiding van Edmond Leburton (PS) en Leo Tindemans (CVP) keken machteloos toe, volledig in de greep van affairisme en communautaire gevechten.

Het malgoverno van toen werpt onvermijdelijk de vraag op of de Belg nu meer vertrouwen mag koesteren in zijn regering(en). De jury is er nog niet helemaal uit voor wat de federale regering betreft. Het lijkt wel zo te zijn dat premier Alexander De Croo (Open Vld) na de coronacrisis met de energieschok een tweede reddingsboei gevonden heeft om zijn instabiele ploeg op te laten drijven.

Prijsplafond

Daarmee zijn we er nog niet. Een eerste pakket maatregelen om de energiefacturen te milderen viel op een koude steen. Meer zal nodig zijn, maar de regering schuifelt maar traagjes naar een consensus. Alvast premier De Croo waagt zich aan meer drastische ideeën. In navolging van minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen) pleit hij voor een Europees prijsplafond voor gas. Een, zeker voor een liberaal, verregaande ingreep met voordelen (een vaste, lagere prijs) maar ook flinke risico’s. Als gasproducenten elders wel de volle pot kunnen krijgen, zullen ze dan niet minder gaan leveren aan Europese landen?

Hoe dan ook zullen taboes moeten sneuvelen. De dubbele schok van groene energietransitie en geopolitieke stratego wordt de vrijgemaakte Europese energiemarkt te machtig. De afhankelijkheid van te weinig diverse energiebronnen is een van de systeemfouten die zuur opbreekt. Een enkele nationale regering vermag daar weinig tegen, maar binnen de beslissingsruimte die er wel nog is, is er geen marge voor getreuzel en getreiter.

Dit is dan ook het Moment waarop het kabinet zou moeten kunnen rekenen op het wetenschappelijk onderbouwd advies van diverse experts in economie, energiepolitiek en sociaal beleid. Een Risk Management Group voor de energiecrisis, zeg maar, naar het voorbeeld van de pandemie. De vergelijking is gewaagd, maar ook pertinent. Niet alleen een virus leidt tot een complexe crisis.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234