Woensdag 16/10/2019

Portret

Wie is Aleksej Navalny, de aartsvijand van Poetin?

Beeld Gijs Kast

Wij zien hem graag als een witte ridder die strijdt tegen Poetin en de corruptie in Rusland, maar hij is ook een volbloed nationalist, die moslims uit de Kaukasus wegzette als ‘kakkerlakken’. Maak kennis met Aleksej Navalny (43), de Russische opposant die beweert vergiftigd te zijn geweest in zijn cel.

De Russische opposant Aleksej Navalny (43) werd vorige zondag met spoed van de gevangenis overgebracht naar een penitentiair ziekenhuis. De artsen daar lichtten zijn familie niet in maar verklaarden aan het staatspersagentschap Interfax dat Navalny opgenomen werd ‘voor netelroos of een contactallergie’. Volgens Navalny’s advocaat Olga Michajlova is daar niets van aan en werd hij vergiftigd. Zijn persoonlijke oogarts, Anastasia Vasiljeva, mocht hem niet bezoeken. Door de deuropening nam ze wel waar dat Navalny’s gezicht sterk opgezwollen was en zijn huid onder de rode plekken zat. Maar de symptomen van netelroos en contactallergie zijn anders, zo liet Navalny’s arts weten. Het ziekenhuis liet hem maandag al terugkeren naar de gevangenis. Daar moet Navalny de rest van zijn celstraf van dertig dagen uitzitten, voor het oproepen tot een ‘illegale demonstratie’.

“Het is een merkwaardige zaak”, zegt historicus en journalist Hubert Smeets van het Nederlandse expertencollectief ‘Raam op Rusland’. Ik kan me de twijfels van zijn arts en advocaat wel voorstellen. Vorige maand had een van zijn medestanders, Leonid Volkov, in dezelfde cel al gelijkaardige klachten gekregen.”

Voor Navalny is de vermoedelijke vergiftiging geen primeur. Smeets: “Twee jaar geleden werd al eens een chemische vloeistof in zijn gezicht gegooid, waardoor hij een tijdje het zicht in een van zijn ogen verloor.” Fysieke aanvallen – als hij wordt opgepakt slaan agenten hem altijd in elkaar – zijn deel gaan uitmaken van Navalny’s leven sinds hij zijn bestaan als zakenadvocaat verruilde voor dat van de beroepsopposant die van de strijd tegen corruptie een speerpunt maakt.

Jonge aanhang

Navalny begon de Russische zakenelite voor het eerst uit te dagen in 2008. Toen werd hij een activistisch aandeelhouder omdat hij de verduistering van staatsgelden niet meer kon aanzien. Door 300.000 Russische roebel te investeren in aandelen van vijf olie- en gasbedrijven, zoals Gazprom en Rosneft, werkte hij zich in een belangenpositie die hem in staat stelde om transparantie te eisen. Door opgevraagde verslagen, en tips van binnenuit, ontmaskerde hij het ene na het andere schandaal. Zo wist hij de diefstal aan te tonen van 3,6 miljard euro overheidsgeld voor de constructie van de Transneft-pijplijn van Siberië naar de Stille Zuidzee. In 2011 bracht hij vervolgens de frauduleuze verkoop van een oud Hongaars ambassadegebouw aan het licht. Dat was voor 19 miljoen euro verkocht aan een offshorebedrijf van de beruchte oligarch Viktor Vek­selberg, die het voor 100 miljoen euro doorverkocht aan de Russische staat.

Door zijn vele corruptieonderzoeken wist Navalny zich ook in de politiek te lanceren als ‘witte ridder’. Zijn grootste electoraal succes haalde hij in 2013, toen hij een kwart van de stemmen haalde bij de burgemeestersverkiezingen in Moskou.

Navalny’s grootste onthulling zou vier jaar later volgen. Toen bracht hij een netwerk van luxueuze villa’s aan het licht die allemaal eigendom bleken te zijn van premier Dmitri Medvedev, onder meer in het geboortedorp van diens vader. Een documentairefilm die hij daarover maakte werd via YouTube door meer dan twintig miljoen Russen bekeken. Dat leidde in de loop van 2017 tot grootschalige massademonstraties in Moskou en andere steden, vooral door jonge Russen. Smeets: “Zijn aanhang beperkt zich vooral tot jongeren omdat er in Rusland weinig internetgebruikers zijn die ouder zijn dan veertig. De oudere mensen kijken vooral staatstelevisie. Daar krijg je Navalny niet te zien. Of ze moeten in de hoofdstad luisteren naar Radio Echo Moskvy, waarop hij soms ook te horen is.”

Call-girl

Navalny wilde zich vervolgens vorig jaar kandidaat stellen voor het presidentschap maar werd op de valreep geboycot. Ook dat bracht hem niet tot staan. Een maand voor de stembusgang toonde hij in een YouTube-boodschap Instagram-foto’s en een video waarop te zien is hoe aluminiumtycoon Oleg Deripaska aan boord van een luxejacht ergens voor de kust van Noorwegen praat met vicepremier Sergej Prichodko, een vertrouweling van Poetin. Ze waren in het gezelschap van een Wit-Russische callgirl.

Deripaska haalde al eerder het nieuws omdat hij miljoenen euro betaalde aan Paul Manafort, toen die werkte voor de pro-Russische president van Oekraïne, Viktor Janoekovitsj. Manafort werd later campagneleider van Donald Trump en zit nu een celstraf uit wegens grootschalige belastingontduiking. Navalny suggereerde dat Deripaska en Prichodko brugfiguren waren tussen het Kremlin en de Trump-campagne. Deripaska ontkende en reageerde woest. Via de rechtbank liet hij meteen enkele Russische internetproviders Instagram en YouTube blokkeren.

Bevreemdend

De reden dat Navalny nu in de cel zit, vindt Rusland-kenner Smeets dan ook klein bier in vergelijking met deze vroegere onthullingen. “Ik dacht eigenlijk dat Navalny over zijn hoogtepunt heen was als gevaar voor regering. Het is bevreemdend dat de autoriteiten nu zo ontzettend hard reageren, terwijl de huidige betogingen gaan over pogingen van oppositiepolitici om zich kandidaat te stellen voor de nieuwe gemeenteraad van Moskou, een redelijk machteloos orgaan. Navalny had de voorbije weken niet eens de leiding over de demonstraties, die het werk zijn van een hele brede coalitie van bekende opposanten, zoals Ilya Jashin, en nieuwe mensen. Dit buitenproportionele optreden getuigt van een zekere angst bij de overheid. Of het is juist de bedoeling angst te zaaien met keiharde repressie om mensen af te schrikken om de betogingen te vervoegen, wat Poetin ook al eens deed in 2012.”

Er is één constante in Navalny’s strijd tegen corruptie. Hij geeft wel kritiek op Poetins beleid maar nooit op de president zelf. De persoonlijke rijkdom van Poetin, vergaard tijdens zijn presidentschap, wordt geschat tussen de 40 en 200 miljard euro. Smeets: “Poetin is mogelijk een maatje te groot. Als je je met hem gaat bemoeien beperk je jouw zeggingskracht, want veel Russen willen van de president geen kwaad woord horen. Ze maken een onderscheid tussen de persoon en het beleid. Mijn these is dat Navalny beseft dat Poetin ook het symbool is geworden voor de Russische staat, waarvan hij de eenheid wil dwarsbomen.”

Navalny is namelijk géén liberale politicus zoals we ze kennen. “Hij is een democratische nationalist – of een nationalistische democraat, zo je wilt”, zegt Smeets. “Hij wil helemaal niet dat Moskou het westerse model kopieert, wel een Rusland dat een sterke eigen identiteit heeft. In Russisch-nationalistische kringen heb je twee groepen: de neo-imperialisten, die streven naar een snel herstel van de Russische invloedssfeer en voorstander waren van de inname van de Krim, én de natie-nationalisten die vinden dat Rusland eerst met zichzelf in het reine moet komen, dankzij de leer van de orthodoxe kerk, de gemeenschappelijke geschiedenis en de Russische taal als leidende culturele factor. Navalny is zo iemand.”

Beruchte video

De opposant is dan ook een veel complexere politiek figuur dan hij in het Westen soms wordt neergezet. Zo is Navalny pleitbezorger van een heel streng immigratieregime, vooral voor Kaukasische moslims. Berucht is een video van 2007 waarin hij Tsjetsjeense guerrillastrijders visueel en verbaal vergelijkt met kakkerlakken, vervolgens met een vliegenmepper zwaait en daarna met een wapen een indringer in een gewaad met een tulband neerschiet. Sindsdien zou hij door contacten met westerse politici wel pragmatischer zijn geworden.

Smeets: “Zijn onvermoeibare ontmaskering van corrupte leiders spreekt ons in het Westen aan. Hij maakt duidelijk hoe ze langs de ene kant wel een nationalistisch verhaal over een groots Rusland prediken, maar tegelijk zelf hun geld offshore parkeren in belastingparadijzen zoals Cyprus, en hun kinderen in het buitenland laten studeren. Die dubbelhartigheid ontmaskeren is wat Navalny doet. Toch betekent dat niet dat hij in zijn eentje dé Russische oppositie belichaamt. Daarvoor blijft hij te onbekend bij de bredere lagen van de Russische bevolking.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234