Maandag 15/08/2022

AnalyseWat nu?

Westerse landen zijn verdeeld: hoe moet het verder in Oekraïne?

Een Oekraïense soldaat loopt op een weg buiten de stad Lysytsjansk in de zwaar bevochten provincie Loehansk (regio Donbas). Beeld AFP
Een Oekraïense soldaat loopt op een weg buiten de stad Lysytsjansk in de zwaar bevochten provincie Loehansk (regio Donbas).Beeld AFP

De oorlog in Oekraïne duurt nu drie maanden. Na het mislukte Russische bliksemoffensief bij Kiev en de aftocht bij Charkov zijn in de Donbas al dagen zware artilleriebeschietingen gaande. Waarnemers zien vooralsnog geen grote verschuivingen aan dat front.

Bob van Huët

De Italiaanse regering kwam vorige week onverwacht met een vredesplan dat Vladimir Poetin ruimte voor onderhandelingen leek te geven. Niet onbegrijpelijk want Italië heeft belang bij vrede én behoefte aan Russische energiebronnen waarvan het land nog steeds zo afhankelijk is. Onbegrip over het Italiaanse plan kwam vooral uit Polen en de Baltische Staten die vinden dat Poetin met al zijn dreigende taal naar buren juist keihard moet worden afgerekend op zijn agressie.

Het zal dus niet makkelijk worden de wapens neer te leggen, laat staan een definitief vredesakkoord te sluiten. Want niet alleen in het westerse kamp, maar ook in Oekraïne zelf bestaat verdeeldheid over hoe nu verder. Dmitro Koeleba, de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, vindt dat Oekraïne juist nu moet doorvechten, tot de Russen zich terugtrekken tot achter de grenzen van 1991. Dat wil zeggen dat Moskou alle in 2022 veroverde gebieden in het oosten en zuiden plus ook de eerder geannexeerde Krim en eigenlijk de hele Donbas weer moet teruggeven aan Oekraïne.

Anderen in de Oekraïense regering lijken de vernietiging van het land zo snel mogelijk te willen stoppen en desnoods genoegen te nemen met herstel van de situatie van vóór 24 februari 2022, dus toen Poetin deze ‘speciale militaire operatie’ (lees: invasie) begon. Zelfs president Zelensky zou, zo heet het, bij waterdichte afspraken en garanties wellicht kunnen leven met de Krim in Russische handen en met een deel van de Donbas dat niet meer onder controle van Kiev staat.

Een straat in Bakhmut in de provincie Donetsk (regio Donbas). Beeld AFP
Een straat in Bakhmut in de provincie Donetsk (regio Donbas).Beeld AFP

Aan tafel

Het valt niet mee vooruit te kijken in een oorlog die al de nodige verrassingen heeft gebracht. Te midden van opluchting en euforie over hoe de hoofdstad Kiev de eerste aanval heeft afgeslagen en ook dat de tweede stad Charkov niet door de Russen is ingenomen, lijken de Oekraïners nu minder belangstelling te hebben om met de Russen aan tafel te gaan zitten over een staakt-het-vuren, merkt ook Bob Deen, Europa-deskundige bij Instituut Clingendael. “Het geloof dat Oekraïne deze oorlog kan winnen, hebben ze nodig om hun strijdkrachten en ook de bevolking te blijven inspireren. Het vervult ook een functie, dat zelfvertrouwen dat ze nu uitstralen.” Maar het is tevens een valstrik, zo voegt hij eraan toe. “Als je kijkt naar wat er op de grond gebeurt in de Donbas, daar vecht Rusland gestaag door en nemen ze na zware beschietingen dorp voor dorp in. Soms wint Oekraïne wat terug maar het lijdt daar wel degelijk verliezen. (Zelensky zelf sprak over tot wel honderd Oekraïense soldaten per dag, red.). Bij de Azov-staalfabriek hebben 1.700 soldaten zich overgegeven.” Het kan niet zo zijn dat Oekraïne alleen overwinningen boekt, wil Deen ermee zeggen. Zelensky heeft ook tegenslagen te verwerken, zoals Marioepol. En de strijd om de Donbas kan ook lang gaan duren.

Het westerse kamp is verdeeld over hoe nu verder. Amerikanen, Britten, Polen en Balten zetten in op doorvechten tot Rusland zich volledig terugtrekt. Italianen hebben hun vredesplan gelanceerd bij de VN en de Franse president Macron denkt nog steeds dat hij zijn collega Poetin kan overhalen tot redelijkheid. Maar in de Donbas hebben de Russen ondertussen eigenlijk al meer ingenomen dan ze kunnen behouden, denken experts. En de Oekraïners willen de Russen nu niet de tijd geven zich in te graven om al dat net veroverde gebied te verdedigen - vandaar de aanhoudende vraag uit Kiev om langeafstandsartillerie die nu ook door Nederland is geleverd.

Rusland zet volgens de kenners in op de gestage verovering van de steden Sjervorodenetsk, Slovjansk en Kramatorsk om zo ten minste een houdbare verdedigingslinie te krijgen in het noorden van de Donbas. Deen: “Op dit moment komen die Italiaanse en Franse vredesinitiatieven te vroeg. Ze raken een open zenuw in Oekraïne maar ook in Polen en de Verenigde Staten, want daar zeggen ze: ‘Het is niet aan Frankrijk om te bepalen of Oekraïners delen van hun land zouden moeten opgeven.’ De oude vrees in Kiev is dat ze in West-Europa weer zeggen: ‘Geef die Russen maar wat, dan houden ze zich misschien koest, terwijl Oost-Europeanen nu uit ervaring weten dat dat niet helpt. Het is meestal juist een opmaat naar nog meer Russische agressie.”

Patstelling

Veel wijst op een patstelling met verheviging van de gevechten in de komende weken. In de zomermaanden is het oorlogsterrein in de Donbas ook het meest geschikt voor tankmanoeuvres. De Russen hebben hun offensief tot nu toe slecht getimed, denkt Deen. “Dat is een stukje zelfoverschatting geweest want je moet nooit met je pantservoertuigen gaan rijden in het smeltende ijs en de modder. In de zomer kan dat makkelijker. Maar ook in de komende zomer wordt het moeilijk voor de Russen, want dan heeft Oekraïne al die wapenleveranties van het Westen binnen. Onderschat niet wat 40 miljard van de Amerikanen gaat doen, meer dan de helft daarvan is rechtstreekse militaire steun. Dat gaat veel doen op het gebied van artillerie. De Oekraïners rekenen erop dat ze daarmee de Russen tot stilstand brengen en vervolgens kunnen aanpakken op moeilijk verdedigbare stellingen. Ook de aanvoerroutes worden dan onder vuur genomen.”

Wereldwijd wordt er dagelijks gedemonstreerd tegen de Russische invasie van Oekraïne. Expert Bob Deen (rechts) is coördinator van het Rusland en Oost Europa-centrum aan het Clingendael Instituut en licht de spanningen toe. Beeld Videostill
Wereldwijd wordt er dagelijks gedemonstreerd tegen de Russische invasie van Oekraïne. Expert Bob Deen (rechts) is coördinator van het Rusland en Oost Europa-centrum aan het Clingendael Instituut en licht de spanningen toe.Beeld Videostill

Vladimir Poetin heeft zijn doelen al naar beneden bijgesteld, wat gesprekken met Oekraïne mogelijk zou kunnen maken. Het zou voor Moskou een redelijke uitkomst kunnen zijn als het al het gebied ten oosten van de rivier Dnjepr onder controle heeft en kan behouden. Dan kan Poetin een soort van overwinning uitroepen door in ieder geval een groot stuk van Oekraïne ‘bevrijd’ te hebben. Daar kan hij dan een politieke status aan geven die op dat moment past, bijvoorbeeld door er nog meer volksrepublieken van te maken. Dan heeft hij Oekraïne enorm verzwakt, ook omdat hij een deel van de kust te pakken heeft waarmee hij de scheepvaartroutes kan bedreigen. Een Russische analist zei dat Poetin zich dan als een soort wurgslang om Oekraïne kan vouwen.

Houdgreep

Vraag is of Oekraïne zo'n houdgreep kan en wil accepteren. Langdurige gevechten om de Russen te verjagen lijken nu waarschijnlijker. Met alle gevolgen van dien, bijvoorbeeld steeds weer aangescherpte sancties. Via de Russische staatstelevisie is Vladimir Poetin bezig om de Russische bevolking klaar te stomen voor een langere periode van ontberingen met als rode draad dat het allemaal de schuld is van het Westen, ziet Deen. “De onbekende factor in dit verhaal is de Russische bevolking. We weten gewoon niet hoe die denkt. Opiniepeilingen zijn niet betrouwbaar, er lijkt steun voor de oorlog maar de mensen hebben het nog niet echt gemerkt. Ze komen na de zomervakantie nog niet terug van hun dacha (vakantiehuisje) naar een lege koelkast. En als dat gaat gebeuren geven ze dan Poetin hiervan de schuld of toch meer het Westen? Nu is Poetins controle over de staatsmedia cruciaal, hij kan zijn volk dag in dag uit vertellen dat het allemaal door ons komt. Dat dit een defensieve oorlog was, kijk naar het toetreden tot de Navo van Finland en Zweden, zijn verhaal van omsingeling wordt zo aannemelijk. Poetin gebruikt daarvoor het beeld van het omsingelde fort en een vijand die de Russische beer zijn klauwen wil uittrekken.”

Een staakt-het-vuren kan over enige weken actueel worden, als beide legers uitgeput raken van de wederzijdse beschietingen. Maar het structurele probleem gaat niet weg: enerzijds is er de Russische wens om controle te houden over Oekraïne, anderzijds hebben Oekraïners de vurige wens om hun eigen land te besturen. Deen: “Het wordt lastig daaruit te komen zolang Rusland grondgebied gebruikt om controle over Oekraïne te behouden. Tenzij de Russische federatie door grote verliezen instort en bakzeil moet halen. Het lastige van autoritaire regimes is dat ze zelf de ontwikkeling van nieuwe leiders tegenhouden. Het Kremlin lijkt zo heel sterk van buiten maar opeens kan het barsten.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234