Maandag 13/07/2020

AnalyseBart Eeckhout

Wat we dringend zouden moeten begrijpen over het Vlaams Belang

Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken.Beeld Bas Bogaerts

Steeds meer mensen geven te kennen een stem voor het Vlaams Belang te overwegen. Rationele verklaringen voldoen niet om dat riskante fenomeen te duiden of om te keren.

Het is maar een peiling. Toch veroorzaakte het resultaat van Vlaams Belang in de jongste enquête van Het Laatste Nieuws en VTM een schokgolfje. Bij de vorige peiling in maart haalde het VB nochtans al een gelijkaardige score (28 procent toen, tegenover 27,7 nu). De klim van uiterst rechts is dus significant en structureel.

Niemand kan daar echt verbaasd over zijn. Men hoeft geen sterrenwichelaar te zijn om een verband te zien tussen het cynische spel met de regeringsvorming, het niet geheel foutloze coronabeleid van de restregering-Wilmès en de groei van radicale partijen. Dit is een klimaat waarin de politieke proteststem goed gedijt.

Hoofdredacteur Bart Eeckhout.Beeld DM

Goed bestuur kan de koorts zeker wat doen zakken, maar of het volstaat? De wedergeboorte van het VB was al begonnen voor de regerings- en coronacrisis.

Ook de stelling dat al die potentiële VB-kiezers bange, blanke, racistische mannetjes zijn, voldoet niet. Het staat vast dat mandatarissen van het Belang grossieren in racistische of haatdragende provocaties. Ze doen dat sluwer dan vroeger. Niemand die het daarom nog waagt de partij nogmaals het geschenk van een gerechtelijke vervolging te gunnen.

Tegelijk blijft discriminatie nog altijd een aanzienlijk probleem. Allemaal juist, maar toch is de dansende score van uiterst rechts geen betrouwbare graadmeter voor het racistische gehalte van een samenleving. Er is geen reden om aan te nemen dat er in Franstalig België minder racisme leeft. Toch komt extreemrechts er niet van de grond. En was Vlaanderen dan genezen van het racisme in 2014 toen het VB amper nog de kiesdrempel haalde?

Vreemdelingenangst of -haat speelt bij vele VB-sympathisanten ongetwijfeld een rol in hun stemkeuze, maar een verklaring voor de klimmende populariteit van Tom Van Grieken & co. biedt die vaststelling niet echt. Anderzijds: het omgekeerde – VB-kiezers beschouwen als ‘verliezers van de samenleving’ – wringt ook.

Het was een verklaring die je na de opstoot van VB bij de verkiezingen van 2019 wel vaker hoorde. Observatoren zakten af naar kleinere gemeentes waar uiterst rechts plots piekte. In navolging van de Trump-deplorabelen en de brexiteers werden de VB-kiezers als ‘vergeten slachtoffers’ van de vooruitgang geportretteerd.

Het punt is dat dat, socio-economisch bekeken, niet echt klopt. In het Verenigd Koninkrijk kun je inderdaad een geografische kaart van brexit-protestkernen naadloos op een kaart met achtergestelde gebieden leggen. In Vlaanderen, met zijn relatief hoge mate van gelijkheid en herverdeling, is dat lastiger. En nogmaals: wat dan met het armere Franstalig België?

Nostalgie

Toch ligt hier de sleutel om de aantrekkingskracht van het VB beter te begrijpen. Dan moeten we wel meer naar de immateriële kant van de zaak kijken. Vele burgers ervaren vooruitgang als een verlies. Niet in de portemonnee, wel in het hart. Ze missen het dorp waarin ze opgroeiden, met een fanfare en postkantoor, op elke hoek een café en een burgemeester die om de zes jaar pro forma herverkozen werd. Dat dorpsidee is een ten dele fictieve idylle. Nostalgie is dan ook een verlangen naar een verleden dat nooit heeft bestaan.

Populistische of radicale partijen leunen sterk op dat nostalgische gevoel. Links doet dat met de herinnering aan arbeiderscollectieven en coöperaties, rechts spiegelt de monoculturele, blanke, patriarchale samenleving van weleer voor. Tegenover het gemis aan cohesie plaatsen de populisten hun bedrieglijk eenvoudige en samenhangende verhaal: stem op ons en alles wordt weer zoals vroeger.

‘Betovering’ noemde de Nederlandse publicist Bas Heijne dat fenomeen al in 2013. Heijne plaatst zijn betovering tegenover de ‘onttovering’ die de Duitse socioloog Max Weber al in het begin van de 20ste eeuw ontwaarde. Daarmee bedoelde hij dat de wetenschap de rol van religie als ordenend systeem in de samenleving heeft overgenomen, met onder meer de individualisering tot gevolg.

Allemaal goed en wel, stelt Heijne, maar de mens gaat toch weer op zoek naar een ordenend verhaal. En als de centrale krachten dat, na de ontzuiling, niet meer te bieden hebben, dan gaan ze het wel zoeken in de uiterwaarden, boos omdat ‘de politiek’ hen verraden heeft.

Dit verklaart waarom klimaatbeleid bij sommigen zo’n irrationele woede veroorzaakt. Omdat het de onttovering persoonlijk en concreet maakt. Vuurtje stoken, goedkoop vliegen, autorijden… het idee dat niks nog mag, wakkert de politieke nostalgie nog aan: #wegmetons! Het is dan ook geen toeval dat in Vlaanderen het VB het hardst op de klimaatrem gaat staan.

Fake news

Het is evenmin toeval dat populistische en radicale partijen zo gretig gebruikmaken van vals nieuws en complottheorieën. Het zijn bij uitstek middeltjes om het publiek mee te betoveren. Is de werkelijkheid vaak morsig en complex, dan biedt de complottheorie het voordeel van de eenvoud en samenhang. Alvast in Nederland is de grens tussen uiterst rechts en corona-complottheoretici flinterdun.

Het probleem is dat het redelijke antwoord op dit soort fake news en provocaties vaak beperkt blijft tot verontwaardiging en factchecks. Vals nieuws corrigeren is een belangrijke opdracht, maar verwacht geen bekering van de VB-sympathisant. Integendeel duikt een nieuw risico op: als tien journalisten tegelijk op het orgel gaan, dan wekt dat juist weer het anti-establishmentgevoel op.

Wat beter werkt tegen het toxische, vaak xenofobe verhaal van het VB is een tegenverhaal. “Het liberale establishment mag de zoektocht naar een invulling van die waarden niet aan de radicale uitersten overlaten”, zei Bas Heijne daar onlangs over in Mo* Magazine. Klinkt eenvoudig, maar het is wel het absolute tegendeel van het cynische Wetstraat-spel van vandaag.

De partij die in België het langst haar eigen verhaal is blijven uitdragen, is… de Parti Socialiste. Haar socio-economische palmares is zeker niet vlekkeloos, maar met haar nabijheidspolitiek (wat wij in Vlaanderen cliëntelisme noemen) heeft ze, tot de doorbraak van de radicaal-linkse PTB, wel de populistische golf lang kunnen indijken.

Die conclusie jaagt alvast één laatste misverstand de wereld uit: een cleane, ambtelijke, nieuwe politieke cultuur werkt niet als dam tegen extremisme. Het tegendeel lijkt veeleer waar.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234