Dinsdag 26/01/2021

AnalyseBart Eeckhout

Wat de ministers Vandenbroucke en Beke voorzichtigheid noemen, lijkt steeds meer op een excuus voor traagheid

Ook Europees Commissie­voorzitter Ursula von der Leyen loopt tegen de kritiek op dat de vaccinatie­campagne traag op gang komt.Beeld Photo News

In elke fase van de corona­crisis stoten de Europese welvaartsstaten, waaronder België, op hun limieten. Zijn ‘we’ ook bereid om uit dat falen te leren? Hoofdredacteur Bart Eeckhout analyseert de politieke week.

Toen in 2009 de Mexicaanse griep losbarstte (een pandemie die in België negentien (!) doden maakte), slaagden farmabedrijven erin om afzonderlijke landen tegen elkaar op te laten bieden. Aangespoord door een – achteraf fel bekritiseerde – richtlijn van de Wereldgezondheidsorganisatie om een ruime stock aan te leggen, rolden landen, waaronder ook België, over elkaar heen om toch maar voldoende antivirale vaccins te bemachtigen, tot groot genoegen van producenten ­Novartis en Roche. 

Een van de lessen uit die crisis was om in de EU voortaan als één blok met farmabedrijven over mega-aankopen van geneesmiddelen te onderhandelen. Bij de aankoop van de corona­vaccins nam de Europese Commissie dan ook het voortouw. Het resultaat is dat de EU een van de grootste voorraden vaccins verzamelde, weliswaar vooralsnog virtueel omdat nog lang niet alle producten goedgekeurd zijn. De EU betaalt al met al een redelijke prijs voor de vaccins en er werd een billijke verdeelsleutel over de verschillende landen afgesproken. 

Bart Eeckhout.Beeld DM

Lang niet alles wat ‘De Overheid’ of ‘Europa’ in deze crisis onderneemt gaat dus fout. Toch moeten voorzitter Ursula von der Leyen en haar Europese Commissie dezer dagen spitsroeden lopen. Zowel de EU als de regeringen in zowat alle individuele lidstaten botsen op de breed gedeelde kritiek dat de vaccinatiecampagne traag uit de startblokken schiet. Die kritiek is grotendeels terecht, in Europa, in andere landen, in België en in Vlaanderen. 

Zelfgenoegzaamheid

Nuance blijft wel op zijn plaats. Dat de Britse regering er wel in slaagt om sneller vaart te maken met de vaccinatie, tikt uiteraard tegen een Europese zenuw die door de brexit al fel geraakt was. Maar om snel te kunnen gaan, nemen de Britten risico’s, onder meer op het vlak van aansprakelijkheid bij fouten. De Europese beslissing om die gok niet te wagen valt uit te leggen. 

Dat wil niet zeggen dat de campagnes niet sneller zouden moeten kunnen gaan. Dat is evenwel meer de verantwoordelijkheid van de regeringen in de individuele lidstaten dan van de Europese instellingen. Het Europese Geneesmiddelenagentschap EMA lijkt alleszins, zo goed en zo kwaad als mogelijk is, spoed achter de goedkeuring van vaccins te willen zetten. Europa heeft dan wel de slechte faam van een bureaucratische moloch, de kleverige bureaucratische vertraging zit vooral op nationaal en/of regionaal niveau. Wat dat gebrek ‘Europees’ maakt, is dat zowat elke EU-lidstaat gelijkaardige fouten maakt.

Dat dat in deze coronacrisis keer op keer gebeurt, doet besluiten dat die fouten niet incidenteel zijn, zoals bij rampspoed nu eenmaal onvermijdelijk is, maar structureel. Het falen laat zich nog het best samenvatten als een vorm van zelfgenoegzaamheid. De Europese trots over de sterkte van de gezondheidssystemen leidt tot het ietwat hooghartige idee dat wij immuun zouden zijn voor een grote gezondheidscrisis.

Ugur Sahin, CEO van BioNTech, het farmabedrijf achter de eerste vaccindoorbraak, vatte die Europese arrogantie goed samen in Der Spiegel. “Blijkbaar overheerste de indruk: we krijgen er toch genoeg, het zal allemaal wel meevallen en we hebben de zaak onder controle”, zei hij over de trage vorderingen in de vaccinstrategie. Het lijkt wel de samenvatting van het corona- en vaccinbeleid in de diverse EU-landen. 

Helaas blijkt dat binnen die context van Europese teleurstelling de teleurstelling over de Belgische en Vlaamse prestaties nog wat groter is. Het is allemaal nog erg vroeg, maar het feit dat een zeer vergelijkbaar land als Denemarken procentueel nu al honderd keer zoveel burgers heeft ingeënt als België (1 procent tegen 0,01 procent) valt niet uit te leggen. 

Wat de ministers Frank Vandenbroucke (sp.a) en Wouter Beke (CD&V) duiden als voorzichtigheid, lijkt toch steeds meer op een excuus voor traagheid en bureaucratie. Dat van een overheid die wél alles op alles zet om haar bevolking te beschermen ook een motiverende en geruststellende invloed uitgaat, wordt genegeerd. Menig Belg/Vlaming vertrouwt zijn staat niet, maar dat heeft er toch ook mee te maken dat die staat het vertrouwen niet altijd waard blijkt te zijn. 

Want zo’n nationale vaccincampagne is een logistiek-bestuurlijk vraagstuk dat je prima kunt voorbereiden. Dan is het toch gek dat nu pas onderhandeld wordt over het aantal en de locatie van de vaccinatiecentra? Waar­om ligt dat plan er nog niet? Waarom blijft de om werk smekende evenementensector vruchteloos smeken om samenwerking? Omdat de molens van de bureaucratie traag malen en, zo valt te vrezen: die van de Vlaamse bureaucratie nog wat trager. 

Gebrek aan ijver

Het is wat Marc Noppen, CEO van het ook al om een versnelling smekende UZ Brussel, in De afspraak terecht “een gebrek aan eagerness” (ijver) noemde. Het is de weigering om deze zeer uitzonderlijke crisissituatie ook als dusdanig te behandelen. 

Dat leidt tot een bijkomend democratisch probleem. Juist omdat in de preventieve bescherming de noodzakelijke daadkracht ontbreekt, wordt ze toegepast in de repressie en handhaving. Brussel is een goed voorbeeld. Daar geldt inmiddels al tweeënhalve maand de avondklok vanaf 22 uur. Een zeer uitzonderlijke vrijheidsbeperking waar we iets te vlot aan gewoon raken. De avondklok kwam er omdat in de weken vooraf getalmd werd om in te grijpen. 

In de vaccinrace loopt Israël momenteel op kop. Dat is geen toeval en evenmin louter een campagnestunt van een om goed nieuws verlegen zittende premier. Het is het voorbeeld van een land dat gewend is met crises en extreme situaties om te gaan en daar uit geleerd heeft om snel, doortastend en flexibel in te grijpen.

Op de Israëlische politiek in het algemeen en op de vaccinpolitiek ten aanzien van Palestijnse burgers in het bijzonder is uiteraard veel aan te mer­ken. Maar los van die morele kwestie valt er van dat besef van kwetsbaarheid en de wil om daarnaar te handelen wel degelijk veel te leren voor de Europese welvaartsstaten, die uit hun paradijselijke staat schijnen te ontwaken. Hopelijk trekken zij/wij die lessen ook. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234