Vrijdag 06/08/2021

AnalyseBart Eeckhout

Wat de affaire-Conings zo pijnlijk herkenbaar maakt

Minister van Defensie Ludivine Dedonder (PS) toonde zich geschokt over de gang van zaken in de Jürgen Conings-affaire, maar er zit een systematiek in het falen. Beeld Thomas Sweertvaegher
Minister van Defensie Ludivine Dedonder (PS) toonde zich geschokt over de gang van zaken in de Jürgen Conings-affaire, maar er zit een systematiek in het falen.Beeld Thomas Sweertvaegher

“Een opeenstapeling van allerlei fouten”, noemt minister van Defensie Ludivine Dedonder (PS) de manke opvolging van Jürgen Conings, de geradicalisseerde militair die na meer dan een maand nu levensloos is teruggevonden. De marge om daar geen verregaande conclusies uit te trekken, smelt snel weg.

Gebrekkige doorstroming van informatie bij militaire veiligheidsdienst ADIV, geen aandacht voor de regels over toegang tot wapens, misverstand over sanctiebeleid tussen parket en legerhiërarchie, geen adequate benadering van problemen met radicalisering en (rechts-)extremisme... Het rapport van de militaire inspectie over de ‘affaire-Conings’, dat door minister Dedonder in een rumoerige Kamer werd toegelicht, is niet van de poes.

Het meest treffende fragment uit het rapport is, in al zijn banale onbeholpenheid, wel de reconstructie van wat gebeurde met de waarschuwing van antiterreurdienst OCAD dat het militair Jürgen Conings op risico­niveau 3 had ingeschaald – een unicum. Die informatie werd op een vergadering in februari meegedeeld, maar de vertegenwoordiger van de militaire dienst ADIV was er toevallig niet. De waarschuwing haalt het verslag van de vergadering en vervolgens gebeurt er... niks. Au!

Je kunt, zoals Dedonder, geschokt zijn over dat falen, maar geoefende lezers van Belgische blunderboeken zullen helemaal niet verbaasd zijn. Zij herkennen vooral de systematiek in het falen, de herhaling van telkens weer dezelfde fouten. Dat maakt deze ‘affaire’ pijnlijk herkenbaar en bijgevolg politiek relevanter dan de stilaan wat wanhopige en geldverslindende zoektocht naar een spoorloos verdwenen militair met terreurplannen doet uitschijnen.

Zo springen de parallellen in het oog met wat eerder zo tragisch misging bij de aanslagen in Brussel en Zaventem. Gebrek aan cohesie en samenwerking tussen de veiligheidsdiensten bleek het cruciale pijnpunt, zo concludeerde een onderzoekscommissie. “De diensten hebben allemaal afzonderlijk hard gewerkt”, besloot commissievoorzitter Patrick Dewael (Open Vld) in 2017. “Maar ­iedereen deed dat nog te veel op zijn eigen eiland, waardoor hier en daar kansen werden gemist.”

Moederschandaal

‘Hier en daar kansen gemist’ is het soort understatement dat ook voor de affaire-Conings wel toepasselijk is. Zeggen dat er sinds 2016 helemaal niks is veranderd, zou overdreven zijn. Er is een ‘gemeenschappelijke gegevensbank’ met alle extremisten en terroristen in het land. Meer nog, Jürgen Conings staat er zelfs netjes in. Maar of aan de informatie uit de databank ook gepast gevolg gegeven wordt, blijft afhankelijk van toeval en informele communicatie.

Daarbij speelt mee dat samenwerking niet in de aard zit van veiligheidsdiensten. Rivaliteit loert altijd om de hoek, de verleiding om de ander te kijk te zetten is groot. Zolang de eigen verantwoordelijkheid maar afgedekt is. Zo ook nu. OCAD vindt dat het zichzelf niks te verwijten heeft, ADIV moet de bonen vreten. Een houding van: ‘Hoezo, alarm slaan over een potentiële terrorist in het leger? Ze kunnen het verslag van de vergadering toch lezen?’

Dat doet dan weer denken aan wat zo grondig fout liep in het ‘moederschandaal’ uit de recente vaderlandse geschiedenis: de affaire-

Dutroux. De toenmalige gerechtelijke politie en rijkswacht koeioneerden en bespioneerden elkaar liever dan dat ze samen zouden zoeken naar verdwenen meisjes. De uitweg van toen – de politiediensten fuseren – is wellicht niet de juiste voor de inlichtingendiensten. Zowat alle omliggende landen hebben ook een afzonderlijke burgerlijke en militaire veiligheidsdienst. Maar de diensten dwingen om beter samen te werken blijft een dringend werkpunt. Pijnlijk detail is dat er, inmiddels vijf jaar na de aanslagen, bijvoorbeeld nog altijd een bureau­oorlog gevoerd wordt over een eengemaakt statuut voor werknemers bij de Staatsveiligheid, ADIV en OCAD. De regering belooft een oplossing in de komende jaren...

‘Typisch Belgisch’ is de animositeit tussen de diensten dus niet. Schrap het wederzijdse wantrouwen tussen CIA, FBI en NSA of tussen MI5 en MI6 en je kunt de helft van de spionageliteratuur vergeten. Problematischer is de historische verwaarlozing van de veiligheidsdiensten binnen de departementen waartoe ze behoren: Justitie (Staatsveiligheid) en Defensie (ADIV). Die hebben nog wel andere budgettaire katten te geselen. Traditioneel komt de inlichtingendienst pas achteraan in de rij als er wat te verdelen valt.

Van Jaak Raes, vroegere baas van de Staatsveiligheid, komt de boutade dat dit land meer geld uitgeeft aan vuilnisophaling dan aan inlichtingendiensten. Alvast voor de Staatsveiligheid zou beterschap op komst zijn, zo zweert minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open Vld). Voor ADIV, de dienst die nu het meest opzichtig gefaald lijkt te hebben, is dat minder zeker.

Afvoerputje

De precaire situatie – ADIV krijgt een vijfde van zijn personeelskader niet eens ingevuld – is illustratief voor een staat die een stevig overheidsbeslag toch weet te combineren met de budgettaire en bestuurlijke verwaarlozing van zijn federale kerntaken. Dat is geen kwestie van centen alleen, zo stelde ook expert Kenneth Lasoen (UA) al meermaals, maar ook van competentie en prioriteitskeuzes. Zo bestelden de veiligheidsdiensten een softwareprogramma om radicalisering op te sporen op sociale media. Het programma blijkt niet te werken, zo schreef deze krant al eerder: alweer 16 miljoen door het afvoerputje.

Meer geld beloven, zal dus voor Dedonder niet volstaan als bestuurlijk antwoord op deze pijnlijke affaire. De minister zal een cultuuromslag moeten doorduwen, waarin excellente samenwerking de norm wordt, tussen de verschillende legerdiensten en tussen de verschillende veiligheidsdiensten. Zodat de ogen op de bal gericht zijn en niet op de rivaliserende dienst of collega.

Menig voorganger beet al in het zand. Lukt het de PS-excellentie wel? Het zal wel moeten. Vandaag komt Dedonder weg met het excuus dat ze goed zit waar ze zit om de hervorming door te voeren. Als bij een volgende ‘affaire’ een soortgelijk systeemfalen toch weer opduikt, zal er minder clementie zijn voor de politieke verantwoordelijkheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234