Maandag 13/07/2020

InterviewCurtis Sittenfeld

Wat als Hillary Clinton Bill al vroeg had laten zitten? ‘Ze zou beoordeeld worden op haar eigen fouten en kwaliteiten’

De Clintons in 1992.Beeld Corbis via Getty Images

In ‘Rodham’, de zesde roman van bestsellerauteur Curtis Sittenfeld, gaat Hillary al vroeg in haar leven verder zonder Bill Clinton. Waar brengt dat haar – en Amerika?

Wat als? De vraag heeft de afgelopen dagen vaak door haar hoofd gespeeld. Wat als George Floyd niet door de politie was vermoord? Wat als de verantwoordelijke agenten eerder waren opgepakt en aangeklaagd? Wat als er een andere president in het Witte Huis had gezeten – Hillary Clinton in plaats van Donald Trump?

Curtis Sittenfeld (44) kijkt vanaf haar huis in Minneapolis de camera van haar computer in, in zwart T-shirt tegen een lege witte muur als achtergrond. We spreken elkaar negen dagen na de dood van George Floyd, maar de rookwolken zijn nog niet opgetrokken. In haar woonplaats zijn protesten, branden, plunderingen; er rijden zwaarbewapende humvees door de straten, de politie greep soms hardhandig en ongecontroleerd in, de president dreigde het leger op de stad af te sturen.

Was u verrast dat dit kon gebeuren in uw stad, die voor buitenstaanders toch als progressief bekendstond?

Curtis Sittenfeld: “Ik ben in augustus 2018 naar Minneapolis verhuisd. En ik denk dat ik zeker nog meer moet leren over deze stad. Maar de realiteit is dat de stad een fundamenteel andere plek is voor witte dan voor zwarte mensen. Ikzelf heb het ervaren als een politiek vooruitstrevende plek, maar dat is niet universeel. En ik denk zeker dat veel witte mensen niet dagelijks over dit soort kwesties nadenken.

“Ik woonde in St. Louis toen in 2014 de Afro-Amerikaan Michael Brown, op verdenking van het stelen van een pakje sigaretten, door een witte agent werd gedood met zes kogels. De protesten die daarop volgden in Ferguson, een voorstad van St. Louis, waren het begin van de Black Lives Matter-beweging; het al bestaande activisme kreeg daar zijn naam. Het lijkt me moeilijk voor iemand die het nieuws volgt om nog geschokt te zijn door dit soort onrecht en racisme. Of misschien wel geschokt, maar niet verrast. Er zijn zo veel gedocumenteerde gevallen van politiegeweld tegen onze zwarte mannen, en soms ook tegen vrouwen.”

Als u het begin van Black Lives Matter en de protesten in Ferguson vergelijkt met de massale demonstraties in Minneapolis en elders in de Verenigde Staten: is er nu dan meer of minder hoop op verandering?

(zucht) “Ik ben benieuwd naar de verkiezingen. Ik wacht echt op de verkiezingen. Daarna weet ik of ik me meer of minder hoopvol voel.”

Wat als? Dat is ook de grote vraag achter de zesde roman van Curtis Sittenfeld. De premisse in Rodham is dat Hillary besluit niet te trouwen met Bill Clinton. Wat als zij Hillary Rodham was gebleven? Wat als zij haar carrière niet had opgeofferd voor haar echtgenoot, haar leven niet in dienst van zijn politieke ambities had gesteld? Wat als ze niet als voormalig first lady maar als ongetrouwde vrouw de Amerikaanse politiek zou zijn ingegaan? Zonder de ballast van Bills verleden: zonder Whitewater-affaire, zonder Monica Lewinsky, zonder de wilde beschuldigingen van corruptie die de Clinton Foundation aankleven. Waar had dat Hillary – en in haar kielzog – Amerika gebracht?

Rodham is niet de eerste roman van Sittenfeld over een presidentsvrouw. Eerder schreef ze American Wife (2008, in het Nederlands vertaald als De echtgenote), haar populairste boek, waarin een op Laura Bush gebaseerde hoofdpersoon introuwt in een ander (veel rijker) milieu en een andere (veel conservatievere) politieke opvatting – en zich langzaamaan realiseert hoe haar huwelijk haar persoonlijkheid heeft uitgewist.

Terwijl Sittenfeld in American Wife het innerlijk leven fantaseert van een mediaschuwe presidentsvrouw over wie niet vreselijk veel bekend is, schetst ze in Rodham een alternatief politiek bestaan voor een publieke figuur over wie al verschrikkelijk veel is opgeschreven en nog veel meer onzin is beweerd. Rodham is een roman waarin – hoe vrijelijk Sittenfeld vooral aan het eind van het boek ook durft af te wijken van de werkelijkheid – de moderne politieke geschiedenis van Amerika altijd weer opduikt: van de verhoren van de van seksuele intimidatie beschuldigde hoge rechter Clarence Thomas tot de verkiezing van Barack Obama. Wie onlangs de vierdelige documentaire Hillary van Nanette Burstein zag, zal veel herkennen.

Rodham begint met de belofte die Hillary al jong was: met de legendarische afstudeerspeech die ze houdt op haar 21ste, waarin ze fel van leer trekt tegen de conservatieve senator die voor haar sprak; haar toespraak wordt landelijk nieuws. Tijdens haar studie rechten ontmoet ze Bill, de eerste en enige man ‘die verliefd is op mijn hersenen’. Maar die ook van Arkansas houdt. Hillary volgt Bill naar die ‘fly-overstaat’, ook al vermindert dat haar carrièrekansen. Sittenfeld volgt in grote lijnen Hillary’s biografie. Totdat fictie-Hillary in 1971 besluit niet met fictie-Bill te trouwen, omdat Bill dan al veel vreemdgaat en Hillary hoort van een beschuldiging van verkrachting. Ook dat heeft haakjes in de werkelijkheid, maar vanaf daar loopt het allemaal anders.

Terwijl Hillary hoogleraar in de rechten wordt, strandt Bills politieke carrière: in de roman dragen de kiezers hem wél zijn seksuele escapades na. Het beroemde tv-interview waarin Bill zijn affaires aan het volk opbiecht (nu niet met Hillary, maar met een huilende echtgenote aan zijn zijde) bezegelt zijn aftocht. Hillary gaat daarna ook de politiek in, eerst als senator. Als ze in 2016 een poging doet president te worden, vindt ze in de voorverkiezingen Bill Clinton (inmiddels een internetmiljardair) tegenover zich – een tegenkandidaat met opvallend trumpiaanse trekjes. Wat volgt zijn verhitte verkiezingen vol onverwachte wendingen, waarin een verrassende (en hilarische) bijrol voor Donald Trump is weggelegd.

Wat maakte dat u over Hillary Clinton wilde schrijven?

“Ik verwachtte dat zij in 2016 de verkiezingen zou winnen. Ik was teleurgesteld toen dat niet zo bleek te zijn, dus misschien wilde ik een alternatief universum creëren. Een andere reden is dat tijdens die verkiezingen tot me doordrong dat schoolkinderen die wisten dat Hillary Clinton een gooi deed naar het presidentschap, vaak helemaal niet wisten wie Bill Clinton was, laat staan dat hij ooit president was geweest. Ik vond het een interessant gedachte-experiment me voor te stellen wat het zou betekenen als Amerikaanse kiezers net zo naar de Clintons hadden gekeken. Als volwassenen in staat waren geweest hen los van elkaar te zien, als individuen, hoe waren de verkiezingen dan verlopen?”

Was er tussen alles wat over haar is beweerd en geschreven nog ruimte voor een andere blik op Hillary Clinton?

“Omdat ik American Wife had geschreven, werd me tijdens de verkiezingen vaak gevraagd of ik een essay wilde schrijven over Hillary Clinton. Ik heb dat altijd afgeslagen, ik vond dat ik op dat vlak niet veel toe te voegen had. Maar toen het tijdschrift Esquire me vroeg een verhaal te schrijven vanuit het perspectief van Clinton zelf (The Nominee, waarin ‘Hillary’ op geestige wijze reflecteert op haar decennialange, niet altijd even soepele werkrelatie met een journaliste, red.), vond ik dat meteen interessant. Dat verhaal heeft me op langere termijn beïnvloed om deze roman vanuit Hillary’s oogpunt te schrijven. De vraag in Rodham is niet: wat betekent Hillary Clinton voor het Amerikaanse volk, of wat denkt het Amerikaanse volk van Hillary? Maar: wat denkt Hillary Clinton van het Amerikaanse volk?

Hillary Clinton in 2020. Auteur Curtis Sittenfeld: ‘In de verkiezingen van 2016 was het verschil tussen Trump en Clinton miniem. Ik denk dat wanneer je van twintig factoren één willekeurige veranderde, het al zeer waarschijnlijk was dat Hillary wel zou hebben gewonnen. En een van die factoren is: minder bagage van Bill.’Beeld AP

“Let wel, dit is een roman, geen biografie. Het is mijn verbeelding. Als iemand zegt: ik wil Hillary’s diepste gedachten leren kennen, dan zeg ik: lees niet Rodham maar bekijk de documentaire van Burstein, of lees een ander boek over haar. Er zijn er genoeg, dus je hebt geluk.”

Wat maakt Hillary Clinton tot een geschikt romanpersonage?

“Ik vind dat ze een heel interessant leven leidt. Ze heeft veel gereisd, ze heeft veel mensen ontmoet. Ze is overduidelijk heel ambitieus, ze is succesvol. Veel culturele normen, rond gender en professionaliteit, zijn tijdens haar leven veranderd. Wat men van werkende vrouwen vond toen ze jong was, en hoe men daar nu over denkt. Welke professionele verwachtingen een achtjarig meisje begin jaren 1950 had, en nu. Ik zie niet in hoe ze niet interessant kan zijn.”

Om in het hoofd van haar protagonist te kunnen kruipen, las Sittenfeld stapels boeken over en door Hillary Clinton en andere vrouwelijke presidentskandidaten, zoals Elizabeth Warren en Kamala Harris. En ze luisterde naar een podcast met interviews die Hillary’s campagneteam met haar maakte. Sommigen zouden het misschien propaganda noemen, zegt Sittenfeld. Maar zij hoorde er een onbevangenheid in die vrijwel altijd ontbreekt in interviews met journalisten: niet op haar hoede, maar ontspannen en warm.

“De taal van het boek moet enigszins Hillary-achtig klinken”, zegt Sittenfeld. “Ik dacht na over haar specifieke syntaxis, ik probeerde bewoordingen te laten kloppen met de tijdsperiode; ik sms’te mijn tante die in dezelfde periode als Hillary op Wellesley College heeft gezeten of het geloofwaardig was dat ze in die tijd ‘fuck you’ had gezegd. Het antwoord was: nee. Maar verder heb ik een relatief eenvoudige schrijfstijl. En denk ik dat Hillary en ik woorden op dezelfde specifieke en soms formele manier gebruiken.”

In uw roman hoeft Hillary zich niet aan Bill aan te passen, maar kan ze zich tegen hem afzetten, ook politiek, wanneer u hen tegenover elkaar plaatst in de Democratische voorverkiezingen. Was Hillary zonder Bill een kansrijker kandidaat geweest?

“In de verkiezingen van 2016 was het verschil tussen Trump en Clinton miniem. Ik denk dat wanneer je van twintig factoren één willekeurige veranderde, het al zeer waarschijnlijk was dat Hillary wel zou hebben gewonnen. En een van die twintig factoren is: minder bagage van Bill.”

Beeld Antonia Hrastar

Zou er een fundamenteel ander beeld van Hillary ontstaan als we haar los zouden zien van Bill Clinton?

“O ja. Ze zou meer gezien worden als Amy Klobuchar of Elizabeth Warren, beoordeeld op hun eigen fouten en kwaliteiten. Niet dat zij gevrijwaard zijn van kritiek, maar die kritiek is niet verknoopt met hun huwelijk.”

Toch blijft Hillary een polariserende figuur, ook in Rodham. Ook hier wordt de koekjesuitspraak haar verweten (‘Ik had ook thuis kunnen blijven zitten met thee en koekjes, maar in plaats daarvan besloot ik mijn beroep uit te oefenen’), ook hier wordt ze beschuldigd van de moord op een vertrouweling (die zelfmoord heeft gepleegd). Ook hier wordt Hillary ‘onsympathiek’, ‘machtswellustig’, ‘berekenend, ‘niet grappig’ en ‘onbetrouwbaar’ genoemd. Ook hier scanderen de aanhangers van haar tegenstander leuzen (‘Shut her up! Shut her up!’) en grijpt die tegenstander (Bill Clinton in dit geval) niet in.

Hillary lijkt wel aan Bill te kunnen ontsnappen, maar niet aan de haat jegens haar.

“Dit boek gaat voor een deel over Hillary Clinton, of over een andere versie van haar leven. Maar het is ook een boek over grotere vragen, die op iedereen van toepassing zijn. Wat is het lot? Wat is vrije wil? Als we een alternatief leven hebben, is dat dan totaal anders, of alleen maar een beetje anders?

“En ik denk dat veel van de weerzin voortkomt uit het seksisme waarmee Hillary voortdurend is geconfronteerd. Er zijn mensen die graag beweren dat Hillary extra kritiek over zich heeft afgeroepen omdat ze nu eenmaal Hillary is. Daar ben ik niet van overtuigd. Ik denk dat ze ladingen kritiek over zich heen heeft gekregen omdat ze haar hele leven een vrouw was op een positie of in een rol waarvan men niet gewend was dat een vrouw die innam.”

Bill Clinton is in uw roman een miljardair die zichzelf een buitenstaander in de politiek noemt, iemand die de gewone man begrijpt. Waarom vergelijkt u hem met Trump?

“Het is interessant hoe soms zeer rijke mannen zich verkiesbaar stellen voor het presidentschap van de Verenigde Staten, om geen andere reden dan dat het kan. Ik vond het interessant dat te onderzoeken.”

De dubbele standaard is een thema in uw roman. Zo moet fictie-Hillary zich publiekelijk verantwoorden voor een tamelijk idiote aanklacht van seksuele intimidatie, terwijl fictie-Bill ermee wegkomt dat hij acht ton zwijggeld heeft betaald aan een vrouw die hem heeft beschuldigd. Vragen wij van vrouwen in publieke functies dat zij een hogere moraal hebben?

“Het is, denk ik, meer dat zij geen ethische fouten mogen maken. Ze moeten perfect zijn. Ik denk dat we meer vergevingsgezind zijn voor de ethische misstappen van mannen.”

Sittenfelds Hillary is niet perfect. Haar idealisme moet soms wijken voor pragmatisme of ronduit cynisme. Wanneer Hillary zich in Rodham kandidaat stelt voor de Senaat, doet ze dat in de wetenschap dat ze daarmee een tegenkandidaat de pas afsnijdt die de eerste Afro-Amerikaanse vrouwelijke senator had kunnen worden.

De levensechtheid van haar personages, met hun even innemende als afstotende gedrag, wordt wel als Sittenfelds grootste kwaliteit gezien. Haar romans – met veelal vrouwen in de hoofdrol en thema’s als sekseongelijkheid en standsverschillen op de achtergrond – zijn bijna ouderwets goed geconstrueerde en bevredigende verhalen; zonder open eindes. Het maakt Sittenfeld zowel mateloos geliefd onder lezers als hogelijk gewaardeerd bij literaire critici.

Curtis Sittenfeld: “Ik begrijp dat het voor mensen provocerend is omdat de echte namen worden gebruikt. Er zijn ook mensen die zeggen: ik heb genoeg van Bill Clinton en seks. Maar het gáát niet over Bill Clinton, er is een perspectiefwisseling.”Beeld HH

In Rodham gunt Sittenfeld ons niet alleen een fictieve blik op een politica in actie (met scherpe commentaren op onder anderen de Obama’s, Trump en Bill), ze deelt ook details over persoonlijke eigenaardigheden: zo kan Hillary niet koken, en heeft ze door de zenuwen last van buikloop voor elk tv-debat. En dan is er – zolang Hillary en Bill nog samen zijn – sprake van veel en expliciet beschreven seks, van ‘bijna ondraaglijke extase’ tot gehannes tijdens een autorit.

Toen ik vrienden vertelde dat ik een seksscène tussen een fictieve Bill en fictieve Hillary aan het lezen was, zeiden de meesten eerst: ieeuw! En daarna: ‘Ik kan me de combinatie Hillary en seks niet voorstellen.’

“Ja, dat hoor ik ook wel.”

Het zegt waarschijnlijk iets over het imago dat Hillary nog steeds heeft: ijskoud, emotieloos, saai. Heeft u de seksscènes deels ook geschreven om daar een menselijker beeld tegenover te zetten?

“Ik denk dat als je schrijft over twee personages die waanzinnig verliefd worden, in de twintig zijn, en het over trouwen hebben, het heel natuurlijk en logisch is dat fysieke aantrekkingskracht deel is van hun relatie, en ja, dat dat onderdeel is van een roman.

“Het is grappig dat die seksscènes sommige mensen schokken. Toch interessant: als we een tv-programma of een film kijken en we zien twee mensen iets doen, slaan we er nauwelijks acht op. En als je dan een beschrijving geeft van wat mensen doen, vinden veel mensen dat schokkend. Ik weet niet zeker wat dat zegt over de menselijke natuur.”

Misschien iets over het verschil tussen lezen en kijken: bij lezen wordt je gevraagd het beeld zelf in te vullen.

“Misschien is dat een interessant punt, dat je zelf je eigen mentale beeld ervan moet maken.”

En dan helpt het niet dat het over Bill en Hillary Clinton gaat.

“Ik begrijp dat het voor mensen provocerend is omdat de echte namen worden gebruikt. Er zijn ook mensen die zeggen: ik heb genoeg van Bill Clinton en seks. Terwijl, het gáát niet over Bill Clinton, er is een perspectiefwisseling.

(geïrriteerd) “Weet je, in het jaar 2020 is het publiciteitssysteem zo opgezet dat jij en ik dit gesprek moeten voeren. Dat ik, om mijn roman te promoten, moet praten over waarom dingen relevant voor me zijn. Het zou onprofessioneel zijn het niet te doen, in de context van mijn relatie met mijn uitgevers. Maar als ik een keuze had, zou ik het niet doen. Dan zou ik de roman voor zichzelf laten spreken.”

Maar toch: u speelt steeds met verwachtingspatronen van lezers. Niet alleen met alternatieve levensverhalen van bekende personen, u schreef met Eligible (2016) een moderne hertelling van een beroemde roman als Pride and Prejudice. Wat vindt u daar leuk aan?

“Ik moet mezelf vermaken tijdens het schrijven: als ik me verveel, denk ik dat de lezer zich ook zal vervelen. Het is als een huis inrichten, in plaats van het te bouwen. Het is alsof iemand tegen je zegt: schrijf een sonnet. De inhoud mag je zelf bepalen, maar je moet een bepaalde taal en vorm gebruiken. Ik wist dat mijn personage in Rodham bij punt A begint en bij punt B eindigt, en dan moet ik uitvogelen wat er tussendoor gebeurt.”

Er staat ook meer op het spel wanneer je een roman schrijft die lezers zullen vergelijken met een levensgeschiedenis, of een boek waarover ze sterke opinies hebben.

“Weet je wat interessant is? Ik heb het gevoel dat een aantal mensen tegen mij zeggen: wat geeft jou het recht deze roman te schrijven? Ik denk dan: vragen mensen dat ook aan mannelijke schrijvers? Weten mensen niet hoe het schrijven van een roman werkt? Als je denkt dat je van iemand toestemming nodig hebt een roman te schrijven, moet je waarschijnlijk een ander beroep overwegen.”

Ik betwist uw recht niet. Ik vroeg me meer af of u die extra uitdaging nodig heeft.

“Ken je de schrijver Jennifer Egan? Zij zei eens – ik parafraseer nu – dat ze geen boek zou willen schrijven waarvan ze van tevoren wist dat het haar zou lukken. Ik identificeer me daarmee. Schrijven is een ontdekkingstocht.”

Curtis Sittenfeld: Rodham - Een roman. Uit het Engels vertaald door Inge Kok. Atlas Contact; 448 pagina’s; € 22,99.Beeld Atlas Contact
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234