Zondag 19/01/2020

VS

Waarom Trump Europa zo negeert

Trump passeert Macron en Merkel op de vorige NAVO-top. De Europeanen proberen de controversiële acties van de VS-president voorlopig te counteren met diplomatie. Beeld AFP

De relatie tussen de Verenigde Staten en de Europese bondgenoten begint steeds minder te lijken op diplomatie, en steeds meer op een bokswedstrijd tussen een impulsief type met een harde rechtse directe tegenover een lijdzame missionaris. Veel Europeanen vinden dit geen fraai gezicht, maar als de taal van de macht wordt gesproken, blijkt Europa keer op keer smalle marges te hebben voor een ‘eigen weg’. Zo ook in het beleid tegenover Iran.

Trumps besluit om Qasem Soleimani uit te schakelen, op Iraaks grondgebied, is het tweede in korte tijd met grote gevolgen in het Midden-Oosten en voor de Europese bondgenoten. Die waren nog niet bijgekomen van het recente besluit de bescherming van de Syrische Koerden tegen de Turken op te geven. Maar woensdag gaf Trump de Europeanen alweer nieuw huiswerk door te spreken over een grotere (Europese) NAVO-rol in het Midden-Oosten, omdat de VS de olie uit die regio “niet meer nodig hebben”.

Het nucleaire akkoord met Iran – onderhandeld door zes landen, maar de laatste jaren vooral ‘geadopteerd’ door de Europeanen – hangt nu aan een laatste zijden draad. De NAVO-trainingsmissie in Irak is opgeschort, niet vooraf ingelichte bondgenoten moesten zich richten op de veiligheid van hun militairen. En zelfs de cruciale strijd van de internationale coalitie tegen IS is ‘on hold’, zonder dat de Europeanen er invloed op hebben gehad.

Geen Europees politicus of diplomaat zegt het hardop, maar de vernederingen die de bondgenoten moeten ondergaan door eenzijdige besluiten vanuit het Witte Huis worden almaar pijnlijker.

Niettemin pogen de Europese bondgenoten rustig te reageren: een speciaal ingelaste vergadering van de NAVO-Raad leidde maandag tot een sussende verklaring van secretaris-generaal Jens Stoltenberg, onderhand meester in het plakken van pleisters op bondgenootschappelijke wonden. “De Europeanen hebben zich erg ingehouden”, zo vat een ingewijde in Brussel het samen.

Bekomen van de eerste schrik, herinnerde men zich weer dat Soleimani ook op de Europese terroristenlijst stond. Stoltenberg hield het erbij dat het een “Amerikaans besluit” was en zei dat de bondgenoten “verenigd zijn in de veroordeling van Irans steun voor verschillende terroristische groeperingen”.

Van het echte twistpunt – een eenzijdig genomen en controversieel Amerikaans besluit, met ongewisse maar potentieel grote gevolgen ook voor bondgenoten in de regio en daarbuiten – bleven de meeste Europese politici, de Fransen uitgezonderd, weg.

Vrijdag, één week na de liquidatie van Soleimani, komen de EU-ministers van Buitenlandse Zaken bijeen. Zelfs de paus heeft al opgeroepen tot dialoog en de-escalatie. 

Bezorgdheid uiten

Hoe het zover is gekomen? De afhankelijkheid van de Amerikanen inzake veiligheid is na de instorting van de Sovjet-Unie (1991) intact gebleven doordat Europese landen massaal gingen bezuinigen op hun strijdkrachten. Tegelijk nam de EU onder Duitse leiding de zelfverkozen status aan van een Zivilmacht, een ‘civiele macht’ die een treetje hoger staat op de beschavingsladder. Europees veiligheidsbeleid komt nog steeds moeizaam van de grond.

Maar steeds weer blijkt dat conflict en geweld ook in de 21ste eeuw de wereldpolitiek op zijn kop kunnen zetten. Vooral in urgente crises kunnen de Europeanen vaak weinig anders dan escaleren in uitingen van bezorgdheid oproepen tot de-escalatie.

Dat Trump een roekeloos besluit heeft genomen, staat voor veel Europese (en Amerikaanse) critici vast. Europese politici en commentatoren lijken volledig in beslag genomen door Trumps dagelijkse realityshow, waarvan je gruwelt maar die je niet kunt verbieden. Toch gebeuren er ook andere dingen en zijn er andere interpretaties. Zoals de theorie dat het niet Trump was die zich vergaloppeerde (hij hield zich eerder juist in) maar Soleimani, toen die de aanvallen op Amerikaanse doelen in Irak opvoerde.

De beperkte wijze waarop Iran dinsdagnacht terugsloeg bracht een gezaghebbend buitenlandcommentator, Ian Bremmer, (“geen Trump-fan”) tot de voorlopige conclusie dat Trumps actie geslaagd is. “Voor iedereen die dacht dat het doden van Soleimani tot oorlog zou leiden: nee, het heeft rode lijnen gecreëerd en afschrikking hersteld. Als de VS iets zien in diplomatie, dan is er nu een kans.”

Redden wat er te redden valt

De Europeanen bellen en vliegen zich nu suf om te redden wat er te redden valt van hun Iran-beleid en het nucleaire akkoord, in dienst waarvan ze jarenlang hun kritiek op Teherans agressie in de regio en de Iraanse moordcampagnes op eigen Europese bodem hebben gematigd. Macron en EU-president Michel spraken al met de Iraanse president Rouhani, en bondskanselier Merkel zit zaterdag in het Kremlin bij president Poetin, die terwijl de schijnwerpers vol op Trump staan het Syrische Idlib weg bombardeert en zich opwerpt als rationele vredesduif. Opnieuw hoopt Poetin de winst te kunnen incasseren van Amerikaanse besluiten.

De vraag blijft wie het meeste profiteert van Trumps actie: Rusland, China, Iran, IS – of toch Trump zelf. Dat Europa weer door Trump vernederd en genegeerd is, wordt door weinigen betwist. Europees president Michel houdt evenwel goede moed, zo zei hij donderdag in Zagreb: “Niet anderen mogen beslissen over onze belangen, de EU moet die zelf verdedigen. Het zal moeilijk zijn, met voortdurende tegenslagen, maar de EU gaat een grotere rol spelen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234