Maandag 21/10/2019

Analyse Politiek

Vollezele of de (on)mogelijkheid van een regering met N-VA en PS

Bart De Wever en Elio Di Rupo. Beeld Gijs Kast

Het lijkt onvermijdelijk dat de N-VA en PS elkaar in de komende weken diep in de ogen kijken, speurend naar de mogelijkheid om samen een regering te vormen. Is zo’n gesprek bij voorbaat gedoemd om te mislukken? Flashback naar de politieke zomer van 2010.

“Ik zie u graag.” PS-voorzitter Elio Di Rupo stuurt kort na de federale verkiezingen van 13 juni 2010 zijn eerste sms, in het Nederlands, naar N-VA-voorzitter Bart De Wever.

De Wever en Di Rupo verkeren dan in een euforische stemming: aan beide kanten van de taalgrens zijn zij de overduidelijke winnaar van de verkiezingen, hun voorzitterschap staat buiten kijf. Di Rupo wil De Wever daarom graag eens zien, wat in zijn bericht wat klungelig verwoord staat als ‘Ik zie u graag’. De twee ontmoeten elkaar op 15 juni in levenden lijve. Op een privé-adres, zonder pottenkijkers, bij een kop koffie. Of beter: twee koppen koffie. “Dat hebben we dan alvast gemeen”, denkt Di Rupo. “Een grote nood aan cafeïne.”

Hoe verschillend ze ook zijn, de nationalistische Antwerpenaar en de Italiaanse mijnwerkerszoon, ze hebben een instant klik. “PS en N-VA gingen met elkaar om als prille verliefden”, weet een toenmalig Franstalige partijvoorzitter nog. “Elio had het constant over ‘Bart ceci’ en ‘Bart cela’.” Professor staatsrecht Hendrik Vuye (UNamur), toen een raadgever van De Wever: “De twee voorzitters kenden elkaar totaal niet, hun partijen waren onbekend terrein voor elkaar, maar Di Rupo was erg charmant en dat maakte indruk op Bart. Nu slepen ze, zoals ze dat in het Frans zo mooi zeggen, ettelijke casserolles achter zich aan.”

Argwaan

De tijd staat voor niemand stil en zeker niet voor toppolitici. Vandaag, negen jaar en twee regeringen later – Di Rupo I zonder N-VA en Michel I zonder PS – lijken De Wever en Di Rupo opnieuw tot elkaar veroordeeld. 

De electorale versplintering bij de verkiezingen van 26 mei maakt dat de N-VA en PS de dominante partijen blijven in dit land – ondanks hun nederlaag. Zolang zij niet samen aan de tafel komen, zitten de onderhandelingen muurvast. De Wever en Di Rupo moeten minstens tot de vaststelling komen dat het onmogelijk is om samen een regering op de been te brengen. Pas nadat het officieel ‘uit’ is tussen de N-VA en PS, kan nagedacht worden over de alternatieven. Zoals de vorming van een noodregering zonder de Vlaams-nationalisten, waar de PS op aanstuurt.

Maar twee maanden na de stembusgang is het voorlopig een onmogelijke klus om De Wever en Di Rupo samen te brengen voor een kop koffie. De N-VA staat in principe open voor een gesprek met de PS – De Wever stuurde drie dagen na de verkiezingen al een uitnodiging naar Di Rupo – maar de socialisten houden de boot af. Een vaak gehoorde zin binnen de N-VA-leiding: “Di Rupo wil niet eens in hetzelfde gebouw vertoeven als De Wever.”

De koninklijk informateurs Johan Vande Lanotte (sp.a) en Didier Reynders (MR) leken deze week even een doorbraak te forceren: De Wever en Di Rupo stemden in met een ontmoeting van een uur op donderdag. Een aftastend gesprek, niet meer dan dat. Maar op het laatste nippertje werd de afspraak afgezegd door de Parti Socialiste. Wellicht uit angst om Ecolo, hun toekomstige coalitiegenoot in Wallonië, te bruuskeren met een geheime date met de N-VA. De Franstalige ecologisten en N-VA leven op voet van oorlog. De afzegging van de PS lekte donderdag bijna meteen uit. Weg kans op vooruitgang.

Ondanks die mislukking is men er binnen N-VA van overtuigd dat het – vroeg of laat – tot een ontmoeting moet komen tussen De Wever en Di Rupo. Ook in het hoofd van de meeste PS-kopstukken lijkt die gedachte stilaan in te dalen. De socialisten houden wellicht maandag een extra partijbureau om de volgende stappen in de onderhandelingen te bespreken. 

Heel wat kameraden kijken argwanend naar de N-VA, na de harde confrontaties van de laatste jaren. Bovendien is er die dreigende, groeiende schaduw van de PVDA-PTB op links. Niet dat N-VA met een geruster gemoed aan de onderhandelingen begint. De partij verloor een vijfde van haar kiezers op 26 mei, waarvan het leeuwendeel aan Vlaams Belang.

Vollezele

Negen jaar geleden was het de eerste keer dat N-VA en PS de dans van de formatie leiden, en ging het er aanvankelijk een stuk ongedwongener aan toe. In het weekend van 3 en 4 juli zonderen de kopstukken van PS en N-VA zich af in Villa Hellebosch in Vollezele, normaal een schuiloord voor schrijvers en kunstenaars. 

De Wever is dan al enkele weken door de koning benoemd als informateur, en wil niet langer in het ijle fietsen. In deze villa op de taalgrens hoopt hij, ver van de camera’s, de contouren van een akkoord te vinden met de Parti Socialiste. Over de geheime ontmoeting lekt pas een maand later wat uit. Een goed teken: hoe minder lekken, hoe groter het vertrouwen, en hoe kleiner de kans op een mislukking, is een van de ijzeren wetten van elke formatie. 

In Vollezele, begin juli 2010, is discretie nog een evidentie. In de grote zaal op de eerste verdieping van de villa nemen de delegaties tegenover elkaar plaats. Voor de PS schuiven Di Rupo, Laurette Onkelinx en Anne Poutrain, het hoofd van de PS-studiedienst, aan. Voor N-VA zijn er Ben Weyts, Jan Jambon en Hendrik Vuye. Van Theo Francken, nu een van de N-VA-hoofdonderhandelaars, was toen nog geen sprake. Francken, vandaag de baarlijke duivel voor veel socialisten, is dan nog een onbekende partijsoldaat. Jambon, al lachend: “In 2010 bewaakte ik de rode lijn. Ik speelde een beetje de bad cop. Vandaag hebben we Theo.” 

De Wever en Di Rupo, september 2010. Beeld photo news

De PS draagt in Vollezele meerdere knalrode curverboxen de vergaderzaal binnen, tjokvol met rode mappen. Het gerenommeerde Institut Emile Vandervelde (IEV) heeft voor elk mogelijk gespreksonderwerp een fiche voorbereid, met telkens het standpunt van de PS en de standpunten van alle andere partijen. 

“De PS was veel beter voorbereid dan wij”, geeft Jambon nu toe. “Toen wij onze studiedienst uitbouwden, hebben we ons gebaseerd op de werking van hun IEV. Hun werkwijze, hun fiches waren echt een voorbeeld.” Meteen is dat een groot verschil tussen die zomer van 2010 en die van 2019. Destijds stond als het ware een even idealistisch als onervaren vriendengroepje (N-VA) tegenover een geroutineerde machtspartij (PS). Nu gaat het meer om een strijd tussen twee giganten die qua studiedienst en netwerk elkaar kunnen beconcurreren. 

N-VA is nu – al hoort ze dat niet graag – veel meer deel van het politiek systeem. De federale regeringsdeelname heeft hen doen wennen aan de macht, en doen beseffen dat op Belgisch niveau aan de belangrijkste touwtjes wordt getrokken. Rik Van Cauwelaert, politiek commentator bij De Tijd, merkt ook op hoe een mens muteert door het ministerschap. “De oude academicus-politicus François Perin, aanvoerder van het Rassemblement Wallon, merkte ooit op dat elke politicus die voor het eerst het koninklijk paleis betreedt, een gedaante- en mentaliteitsverandering ondergaat waar alleen Sigmund Freud een uitleg voor had kunnen bedenken. En ja, dat geldt ook voor republikeinen en flaminganten.”

Begroting

Die zaterdag 3 juli in Vollezele gaat het eerst over de begroting, omdat PS en N-VA verwachten dat daar de tegenstellingen minder groot zullen zijn. Al snel blijkt dat ijdele hoop. De Franstalige socialisten stellen vooral nieuwe inkomsten voor, de Vlaams-nationalisten besparingen. Vandaag zal het wellicht nog moeilijker zijn om overeenkomsten over de Belgische schatkist tussen beide partijen te vinden. De N-VA is intussen, onder impuls van een aantal neoliberale nieuwkomers zoals Johan Van Overtveldt, nog een stuk naar rechts opgeschoven. Vuye: “In 2014 heb ik als fractieleider nog gepleit voor een vermogenswinstbelasting. Nu is dat ondenkbaar.”

De Wever en Jambon leren snel de onderhandelingstactieken van de PS kennen. Wat ze aanduiden als ‘très difficile’, daarover valt te praten. ‘Très très difficile’, daarover valt te onderhandelen, mits er geld op tafel komt. ‘Très très très difficile’ is simpelweg onmogelijk. En als Di Rupo ‘il y a un petit souci’ zegt, betekent dat niet dat er een klein euvel was opgedoken, maar een majeur probleem. Wanneer de delegaties ’s avond uit elkaar gaan, is de sfeer toch hartelijk. “Vanop het terras kon je de taalgrens zien”, vertelt Jambon. “Als het fout loopt, grapten we tegen de PS’ers, kunnen jullie al lopend naar Wallonië vluchten. Dat soort grapjes konden we toen maken. We wilden het allemaal echt doen lukken.”

De volgende dag, zondag 4 juli 2010, komt de staatshervorming aan bod in Vollezele. Tot verbazing van N-VA stemt PS ermee in een heel pakket over te hevelen naar de deelstaten. De Parti Socialiste toont zich als een pragmatische bestuurspartij. Bevoegdheden zoals mobiliteit, energie, wetenschapsbeleid, technologie, dierenwelzijn of filmkeuring, maar ook justitie, met inbegrip van het statuut van de magistraten, blijken bespreekbaar. “Justitie was echt een vette vis”, herinnert Vuye zich. “Zeker geen borrelnootje. Pas later besefte ik waarom ze justitie wilden regionaliseren: dat is een grote, maar makkelijke brok, want geen enkele Waal zal daar nadeel van ondervinden. Zulke makkelijke brokken zijn er vandaag gewoon niet meer over.” 

Beeld Photonews

Anno 2019 zegt N-VA sowieso bij voorbaat neen tegen een klassieke staatshervorming die in kastelen beklonken wordt en honderden bladzijden technische tekst beslaat. Sinds het congres van februari 2014 gaan de Vlaams-nationalisten voor een institutionele big bang. Ze pleiten voor de invoering van het confederalisme, dat een bijna volledige boedelscheiding van België inhoudt. Ook de fiscaliteit en de sociale zekerheid worden gesplitst. Een federale restregering mag zich nog bezighouden met onder meer diplomatiek en de krijgsmacht, maar that’s about it

Voor de PS staat het confederalisme gelijk aan het einde van het land. De partij heeft de afgelopen decennia beetje bij beetje ingestemd met de hervorming van het Belgisch bestel. Maar dat was de weg van de geleidelijkheid, in ruil voor extra geld voor Brussel en Wallonië. “Aan de sociale zekerheid gaan we niet raken. Jamais. We geven die sociale zekerheid, waarvoor we keihard hebben gevochten, niet op”, zei Brussels PS-burgemeester Philippe Close onlangs nog. Elke mogelijke toenadering tussen N-VA en PS lijkt hier vast te lopen nog voor er een pas in elkanders richting is gezet. 

En dan zijn er nog de, oudere, sociaaleconomische tegenstellingen.

Mittal

Want gaandeweg stijgt ook in 2010 de temperatuur in de vergaderzaal in Vollezele. Vooral wanneer de sociaaleconomische dossiers, zoals de tewerkstellingsgraad en de financieringswet, op tafel komen. Daarvoor bestaat er bij de PS dan al nauwelijks onderhandelingsmarge. “Wanneer Lakshmi Mittal in zijn privévliegtuig hoog boven de wolken beslist om de staalfabriek in Luik te sluiten, dan kan ik daar toch niks aan doen?”, werpt Di Rupo steeds weer op. Waarop Jambon terugkaatst: “Wanneer diezelfde Lakshmi Arcelor Mittal in Gent sluit, dan kunnen wij daar ook niks aan doen. Maar de overheid moet wel proberen die mensen weer aan het werk te zetten.” 

Negen jaar later is N-VA er echter meer dan ooit van overtuigd dat de Belgische begroting pas op orde kan geraken als de tewerkstellingsgraad in Brussel en Wallonië drastisch wordt opgekrikt. Dit moet gebeuren door de uitkeringen in de tijd te beperken. Bij PS is die maatregel, de eerste in de N-VA-eisenbundel, een nachtmerrie. Voor een groot deel van de achterban is dit al even imbuvable als de invoering van het confederalisme.

In Vollezele wordt toch nog een poging gewaagd om die ideologische tegenstellingen weg te masseren – in het besef dat een coalitie zonder een van de grote winnaars per definitie wankel staat.

PS en N-VA kijken daarom in de kloof die hun programma’s scheidt, en proberen een brug te bouwen om over die kloof te stappen. Ondanks de harde woorden die die zomerse dagen vallen, zijn de delegaties zeker nog on speaking terms. Ze drinken nog samen een glaasje champagne op het terras. ‘Yes, we can’, denkt Onkelinx wanneer ze het afgelegen domein verlaat. Jambon had dezelfde mindset: “Toen ik er wegreed, had ik niet het gevoel dat we vertrokken waren voor 541 dagen. We konden, zo dacht ik, met die PS wel een akkoord sluiten. Nu liggen de kaarten veel onmogelijker.”

Over en uit

Hoe het afloopt? Zoals bekend op een sisser. Eind augustus 2010 blijft van dat optimisme al niks meer over. Het vertrouwen tussen Di Rupo en De Wever raakt gaandeweg aangetast, zeker wanneer de PS-voorzitter te horen krijgt dat de N-VA’er een geheime lunch gehad heeft met de gehate MR in het Brusselse sterrenrestaurant Bruneau. In oktober is de geest helemaal uit de fles wanneer De Wever, in de hoedanigheid van ‘koninklijk verduidelijker’, een nota voorlegt die meteen wordt afgeschoten door de Franstaligen. “Fabula acta est”, laat de N-VA-voorzitter daarop zwaar ontgoocheld weten. ‘Het verhaal is voorbij.’ 

“Wat ik nooit gesnapt heb,” zegt Van Cauwelaert, “is waarom De Wever toen midden oktober niet is opgestapt. Daar heeft hij de kans van zijn leven gemist. Had hij er toen de brui aan gegeven, dan hadden de andere Vlaamse partijvoorzitters hem moeten volgen en waren er nieuwe verkiezingen gekomen. Wellicht had hij dan 40 procent gehaald. Dat hij dat toen niet gedaan heeft, bewijst voor mij dat De Wever, als het er echt om spant, te veel een twijfelende Hamlet is, die België niet wil laten ontploffen.”

Zullen De Wever en Di Rupo negen jaar na hun eerste ontmoeting hun verstandhouding van juli 2010 kunnen terugvinden? Of zullen PS en N-VA elkaars vertrouwen weer zozeer beschamen dat het verhaal voorbij is nog voor het goed en wel begonnen is? En zal De Wever, in tegenstelling tot in 2010, deze keer niet twijfelen en wél voluit voor de big bang gaan?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234