Zaterdag 07/12/2019

Verkiezingen

Vandaag loopt rechts links achterna: een vooruitblik op de verkiezingen in 10 vragen

Beeld GIJS KAST

U bent een tikje murw van al die politieke debatten? Maar u kijkt stiekem toch uit naar de verkiezings­marathon op televisie? Wij zetten nog even op een rij wat u de laatste weken niet mocht missen en waar u vandaag zeker op moet letten. Van voetbal zullen we in elk geval geen last hebben.

Volg het verkiezingsnieuws én de resultaten hier live op de voet

Geef toe dat u er ook weleens van droomt. Van een krachtig en kordaat bestuurder die in staat is om knopen door te hakken, die nooit lang talmt of treuzelt, die niet voortdurend lijdt aan electorale koorts, die niet bang is om zijn visie op lange termijn door te drukken en op efficiënte wijze problemen bij de wortel aanpakt, iemand die robuust, dynamisch en doortastend is, en meer belang hecht aan boemboemboem dan aan blablabla. Iemand die goed doet en niet omziet. Ah. Wat zou het leven toch eenvoudig zijn.

Gelukkig leven wij niet in China of Noord-Korea, en blijft dat soort radicale waanzin ons tot nader order bespaard. Wij mogen ons waarlijk gezegend voelen met die goede oude, krakkemikkige democratie, een soms tenenkrullende vertoning die aan elkaar hangt van geklungel, onbekwaamheid en politieke spelletjes, maar die we wel helemaal zélf in de hand hebben. De held van de ene is de griezel van de andere, en toch moeten ze allemaal proberen bij zo veel mogelijk burgers in de gratie te vallen.

Nu is het weer zover. Nadat ze u wekenlang murw hebben gemept met hun debatfiches, verschijnen onze politici vandaag met knikkende knieën voor de volksjury. Dat werd tijd, want iedereen is afgemat – de gladiatoren, en ook u hebt mogelijkerwijze uw buik vol van politieke analyses en de bijbehorende kletskabouters. Maar mocht u een bescheiden voorbeschouwing toch nog op prijs stellen, dan kunt u met deze tien debatfiches de dag des 
oordeels gewapend tegemoet. Hoe was de campagne? En wat staat er op het spel?

Vraag 1: Was het een vuile campagne? 

Nee. Helemaal niet, eigenlijk. Het werd gevreesd en er werd voor gewaarschuwd, maar dat viel reuze mee. Alleen in Antwerpen vloog af en toe een kluit modder door de lucht. Toen socialist Tom Meeuws het stadsbestuur van Bart De Wever probeerde aan te vallen met zijn kritiek op het vastgoedbeleid, kreeg hij de volle lading terug, als consultant en klant in ‘t Fornuis, en later als eigenaar van een opbrengsteigendom. In Knack beweerde een hooggeplaatste N-VA-bron dat zijn partij Meeuws ‘kapot’ wilde maken omdat hij na een affaire het hart van Liesbeth Homans had gebroken. De optelsom van die perikelen kostte Meeuws het kartel met Groen én het lijsttrekkerschap van zijn eigen partij.

Voorts kwam niemand echt onder de modder te zitten. Al deed Bart De Wever een paar weken geleden nog zijn best om de gemeenteraadsleden van de oppositie in verband te brengen met het Antwerpse drugsmilieu – door in de Volkskrant te verklaren dat hij ‘zijn hand’ niet voor ieder van hen ‘in het vuur’ stak. Maar ook dat bleef niet echt doorwerken in de campagne. Al valt niet uit te sluiten dat het sommige journalisten op ideeën bracht. Het is ook een lekkere vraag: hoe zit het met de relatie tussen drugs en politiek? Cocaïne in de Wetstraat: een ideetje om uit te werken met het oog op de volgende verkiezingen.

Maar nu mogen we het er toch over eens zijn dat de campagne ergens over ging en al met al vrij hoffelijk verliep. Al lag dat misschien aan de onderwerpen: ofschoon N-VA dat graag had gewild, waren de centrale thema’s nadrukkelijk niet veiligheid en identiteit. Er werd zelfs nauwelijks met boerkini’s of hoofddoeken gezwaaid.

Vraag 2: Heeft N-VA verkeerd gegokt?

Of u nu in Olen, Zemst of Gavere woont: overal beloofde de N-VA u een veilige thuis: het plan was allicht om van identiteit en transmigratie de centrale thema’s te maken. Deze zomer zag het er ook nog naar uit dat die twee onderwerpen alles zouden overheersen. En op sommige plekken is dat wellicht het geval. In Oostende, bijvoorbeeld: uittredend sp.a-burgemeester Johan Vande Lanotte kwam er dinsdag in het Terzake-debat met zijn liberale uitdager Bart Tommelein constant op terug – met “vluchtelingen” importeert de stad “armoede”, en “transmigranten” maken de mensen “bang”.

Dat is altijd de normale gang van zaken geweest: links dat rechts achternaloopt als het over die thema’s gaat. Behalve Johan Vande Lanotte heeft ook de ‘flinkse’ Louis Tobback dat vaak gedaan. Vorige zondag nog: in een dubbelinterview met Theo Francken in Het Laatste Nieuws had de afscheidnemende burgemeester van Leuven haast niets dan lof voor het beleid van de toch tamelijk omstreden N-VA-staatssecretaris.

Het opmerkelijkste van deze campagne is volgens mij dat voor het eerst sinds lang het omgekeerde is gebeurd: rechts is links achternagelopen. Wat Siegfried Bracke vroeger over de N-VA placht te zeggen, geldt vandaag voor Groen: de werkelijkheid is hun beste bondgenoot. En die werkelijkheid zegt: bij lokale verkiezingen liggen de meeste mensen niet wakker van hoofddoeken, boerkini’s of vluchtelingen, maar wel van veilig verkeer en zuivere lucht. Toen eind augustus bleek dat het Gentse circulatieplan de luchtkwaliteit in de stad behoorlijk heeft verbeterd, probeerde de Antwerpse N-VA-schepen Koen Kennis dat in Terzake nog weg te relativeren. De voorbije week deed Bart De Wever zijn uiterste best om ons te doen geloven dat zijn visie en die van Groen niet zover uit elkaar liggen.

Sterker nog: nadat hij eerst had gezegd dat geen haar op zijn hoofd daaraan dacht, sluit de huidige N-VA-burgemeester in Antwerpen een coalitie met Groen niet langer uit.

Jinnih Beels (s.pa) Beeld GIJS KAST

Vraag 3: Blijft De Wever burgemeester?

Dat is, zoals u weet, dé hamvraag voor zondag. Ook als u in Olen, Zemst of Gavere woont, zal het antwoord een impact hebben op uw leven. Als Bart De Wever standhoudt en zijn meerderheid van N-VA, CD&V en Open Vld kan handhaven, vertrekt hij net zoals in 2014 als Antwerps burgemeester in poleposition naar de bovenlokale verkiezingen. En dan is de kans groot dat België en Vlaanderen er na 2019 nog vijf jaar centrumrechts bij doen.

Maar de peilingen, die natuurlijk altijd maar een onbetrouwbare momentopname zijn, beloven niet veel goeds voor de Antwerpse N-VA. In 2012 scoorde De Wever een dikke 37 procent, nu lijkt hij te kunnen wegzakken onder de 30 procent. Gelet op het feit dat zijn twee coalitiepartners – Open Vld met Philippe De Backer, CD&V met Kris Peeters – allebei met hun ondergrens flirten, zou die meerderheid weleens kunnen sneuvelen.

Als ook de linkerzijde met Groen, sp.a en CD&V geen meerderheid heeft, dan wordt het lastig. Dan moet links de PVDA erbij nemen (als dat al zou volstaan), of moet de N-VA met Groen gaan praten – die combinatie lijkt zéker een meerderheid te zullen hebben.

Opgelet als u zondag de procentuele staven uit de grond ziet schieten op uw televisie: je hoeft niet de volle 50 + 1 procent te halen om een meerderheid te hebben. Iets minder kan al volstaan. Wat telt is – via een complexe berekening – de zetelverdeling.

Vraag 4: Sneuvelt het cordon sanitaire?

Volgens Filip Dewinter, nog altijd Antwerps boegbeeld van Vlaams Belang, wordt daar in verschillende gemeenten over gepraat. Maar de kans lijkt gering. Tenzij Guy D’haeseleer van Forza Ninove, een slimme schuilnaam voor Vlaams Belang, zichzelf incontournabel kan maken, misschien zelfs met een absolute meerderheid, zullen Vlaams Belangers nog altijd eerst lid moeten worden van N-VA voor ze ergens schepen mogen worden – zo verging het in 2012 Karim Van Overmeire in Aalst.

In Antwerpen valt een cijfermatige meerderheid van N-VA en Vlaams Belang niet uit te sluiten. Die hadden ze in 2012 al. Geweldig nipt (samen 28 van de 55 zetels), maar toch: ook als N-VA kiezers verliest aan Vlaams Belang omdat ze migratie en drugsoorlog niet onder controle krijgt, kan de rechtse/radicaal-rechtse meerderheid in Antwerpen gewoon standhouden. Maar ook zijn critici weten: De Wever zal niet besturen met het VB, ook niet via gedoogsteun – hij zal alles doen voor de macht, maar dát niet.

Zelfs als Dewinter een stap opzijzet – wat hij na de verkiezingen misschien zal doen, om De Wever uit te dagen – dan nog blijft het cordon intact. Oud-Agalev-leider Jos Geysels, initiatiefnemer van de fameuze politieke schutskring, zal goedkeurend knikken. Jawel, De Wever zal na zondag véél gemeen blijken te hebben met Groen. Hoogst eigenaardig, want Groen is in zowat alles het democratische spiegelbeeld van N-VA.

Vraag 5: Neemt Groen de leiding op links?

Die kans is groot. Mentaal in elk geval. Groen levert nog altijd maar twee burgemeesters, tegenover een dertigtal voor sp.a, dus die strijd gaan ze nu niet winnen. Maar in een aantal steden, met uiteraard Antwerpen op kop, kunnen ze de leiding op links nemen. Ook in Gent, waar Groen nog altijd een kartel vormt met sp.a, zou dat scenario zich kunnen voltrekken: vandaag telt het kartel 15 rode en 11 groene verkozenen, en die verhouding zou, mede door de rode graaischandalen van twee jaar geleden, kunnen kantelen.

Zondag zou zo de voorbode kunnen zijn van een verdere herverkaveling: de N-VA zal allicht ook groeien en een paar extra burgemeesters in de wacht slepen (ze heeft er nu een 50-tal, tegenover ruim 130 voor CD&V) en Groen zal zich verder kunnen verankeren op links als complete tegenpool van de N-VA.

Ook als de strijd straks over identiteit gaat, of over fiscaliteit, of over energie, over wat dan ook eigenlijk – altijd en overal zal Groen het heldere antwoord zijn op N-VA. Dat wil nog weleens helpen tijdens verkiezingen. De drie traditionele politieke partijen zijn er nooit in geslaagd om zich duidelijk te positioneren inzake identiteit en diversiteit. Bij CD&V wil Hendrik Bogaert een algemeen hoofddoekverbod, wat zelfs het Vlaams Blok in zijn zwartste periode nooit had durven voorstellen. Bij Open Vld botst Bart Somers – die in Mechelen niet toevallig samen met groene stadsgenoot Kristof Calvo één lijst vormt – met een radicaal vrijzinnige vleugel. En ook bij sp.a is de strijd tussen de verschillende flanken op dat thema nog altijd niet gestreden.

Groen en N-VA zijn merken die vandaag de wind in de zeilen hebben. Bij andere partijen willen sommigen zich als wit product verkopen. In Antwerpen voert Jinnih Beels, in navolging van oud-burgemeester Patrick Janssens, campagne zonder partijkaart of -logo. En in Oostende, de stad van voorzitter John Crombez, komt lijsttrekker Johan Vande Lanotte op met een Stadslijst. Dat doet hij niet omdat hij ineens de burgerparticipatie wil bevorderen, dat doet hij omdat het merk sp.a versleten is. Zie ook: Open Vld en CD&V – al is CD&V lokaal nog wel bijzonder sterk.

Vraag 6: Neemt Crombez straks ontslag?

Nee, natuurlijk niet. Als hij dat doet, blijft er van zijn partij straks helemaal niks meer over. Toch heeft de sp.a-voorzitter deze zomer in uw favoriete krant te kennen gegeven dat hij zijn conclusies zal trekken als de verkiezingsuitslag tegenvalt, en zich niet “aan zijn stoel” zal “vastklampen”. Vooral de uitslag in de steden is daarbij cruciaal. De socialisten leveren vandaag de burgemeester in onder meer Gent, Brugge, Oostende, Vilvoorde en Leuven. In Vilvoorde en Gent lijkt die positie onbedreigd – in Gent dankzij het kartel met Groen. In Oostende en Leuven wordt het wellicht knokken, maar in Brugge wankelt de positie van Renaat Landuyt.

Pittig detail: zowel Vande Lanotte in Oostende als Landuyt in Brugge proberen de kiezer te chanteren. Als ze geen burgemeester blijven, stappen ze uit de politiek, hebben ze met veel bravoure aangekondigd. Een cijfer dat u zondagavond, of maandagochtend, goed in de gaten moet houden, is het aantal voorkeurstemmen voor Landuyt. In 2012 haalde hij er 12.499. Als dat er nu zelfs maar ééntje minder is, houdt hij het voor bekeken.

Toch is het ook in Antwerpen waar het lot van Crombez kan kantelen. Jinnih Beels lijkt in de laatste rechte lijn een sterk parcours te rijden. Als zij de sp.a stevig op de kaart kan houden en een linkse coalitie op de been kan helpen brengen, dan is De Wever eraan voor de moeite, en is Crombez gered. Nu al, na slechts één rechtse legislatuur, opnieuw mee kunnen besturen in Antwerpen zou voor de socialisten een klein mirakel zijn.

Vraag 7: Worden de extremen sterker?

Zonder enige twijfel. Vlaams Belang pikt zeker teleurgestelde stemmen terug die ze in 2012 aan N-VA verloren was – in Antwerpen was het destijds een kaalslag en tuimelde Dewinter van 33 naar 10 procent. De partij zet de sociale noden van het ‘eigen volk’ – vandaag zijn dat ‘onze mensen’ – schaamteloos af tegen het geld dat besteed wordt aan asielzoekers, vluchtelingen en andere vreemdelingen – wat N-VA ook steeds explicieter doet. In De zevende dag zei Bart De Wever dat ‘de migratiekraan’ en ‘de armoedekraan’ bij ons hetzelfde zijn: “Willen we dat er meer dan kruimels overblijven voor invaliden en gepensioneerden, dan kunnen we de koek niet zomaar over steeds meer mensen verdelen.” Filip Dewinter formuleerde dat destijds toch iets directer: “Waar zit de poen van uw pensioen? In de pocket van Mohammed!”

Ook de radicale linkerkant, die vindt dat de poen van uw pensioen in de pocket van de miljonairs zit, mag hopen op electorale winst. Behalve mobiliteit waren ook sociale huisvesting, huisjesmelkerij en armoede ineens belangrijke thema’s de voorbije weken. Zowel in Gent als in Leuven trokken panden vol schimmel en kakkerlakken de aandacht. Dat zou, met name in Gent, de PVDA een duwtje in de rug kunnen geven. In Antwerpen is het lot van Peter Mertens en de zijnen minder voorspelbaar, al scoorde de partij in 2012 er dubbel zoveel zetels (4) als de liberalen (2). Dat was toen een van de verrassingen.

Dus ja, de extremen zullen sterker worden. Maar ook het moedige midden zal deze keer niet uit evenwicht te brengen zijn. CD&V-voorzitter Wouter Beke heeft met ruim 130 tegen een 50-tal nog ongeveer 80 burgemeesters voorsprong op N-VA. Die achterstand zal N-VA, mede door de vele voorakkoorden, niet kunnen inhalen. Wouter Beke zal naar waarheid kunnen zeggen dat zijn partij lokaal de best verankerde partij van Vlaanderen blijft. De volkspartij, als het ware. In mei 2019 zal dat uiteraard een tikje anders klinken.

Vraag 8: Wat wordt zondag de verrassing?

Dat valt per definitie niet te voorspellen. Komt Vlaams Belang in volle glorie terug? Haalt Bart De Wever toch een monsterscore, zodat een Antwerpse monstercoalitie tégen hem compleet ondenkbaar wordt? Worden Open Vld en/of CD&V in Antwerpen volledig van de kaart geveegd en tellen ze niet meer mee? 

Of slaagt Kris Peeters in het ondenkbare en kan hij dankzij een forse score – van pakweg 10 procent of meer – eigenhandig beslissen welke meerderheid hij op de been brengt? Dan wordt hij misschien toch burgemeester en moet hij op zoek naar een echte woonst in Antwerpen. Anders woont hij voor eind december weer gewoon fulltime in Puurs – maar dat zal geen verrassing zijn.

Vraag 9: Wat zit er bij de VRT in het water?

Toverdrank, of iets van die strekking. In elk geval is de nieuwsdienst van de openbare omroep nu echt helemaal verlost van het holle vertier en de lolbroekerij die ooit de toon zetten in verkiezingscampagnes, met als historisch dieptepunt Bracke & Crabbé. Voorbij is ook het tijdperk waarin de journalist een “sparringpartner” van de politiek moest zijn, zoals vorig algemeen hoofdredacteur Luc Rademakers het formuleerde. Verdwenen is de ooit soms licht verlammende angst om N-VA voor het hoofd te stoten.

Van Michaël Van Droogenbroeck in
De ochtend op Radio 1, over de sterke reportages en interviews bij Phara de Aguirre in Iedereen kiest op Eén, tot Pano en De zevende dag, Terzake, De afspraak en Zinzen en Van Cauwelaert bij Ivan. De VRT-nieuwsdienst staat scherp, spit dingen uit en zet mee de agenda. Het is lekkerder dan voetbal.

En dat allemaal met ons belastinggeld! Een voorstel: schaf – nu zéker –
Extra Time maar af en laat Ivan De Vadder het hele jaar door elke avond politieke televisie maken.

Bart Somers (Open Vld) Beeld GIJS KAST

Vraag 10: Vallen we straks in een zwart gat?

Dat gevaar is niet denkbeeldig. Na al die verkiezingsprogramma’s is het vanaf maandag weer wekenlang elke dag De slimste mens op televisie. Dat is een bar vooruitzicht. Het voordeel is: dat biedt ons de gelegenheid om ’s avonds nog eens een goed boek te lezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234