Maandag 23/05/2022

InterviewWit-Rusland

Uit Wit-Rusland gevluchte schrijver Sasja Filipenko: ‘Europa is te bang voor Loekasjenko en Poetin’

Wit-Russische ordetroepen zetten tenten voor migranten op aan de Wit-Russische grens met Polen. Het regime in Minsk laat kandidaat-migranten overvliegen om ze af te zetten aan de Poolse grens. Beeld AP
Wit-Russische ordetroepen zetten tenten voor migranten op aan de Wit-Russische grens met Polen. Het regime in Minsk laat kandidaat-migranten overvliegen om ze af te zetten aan de Poolse grens.Beeld AP

Polen bouwt op de grens met Wit-Rusland een hek van prikkeldraad om ingevlogen migranten te stoppen. Alleen wordt het zo nog moeilijker voor Wit-Russische opposanten om naar de EU te ontkomen. ‘In Wit-Rusland is intussen een soort burgeroorlog bezig’, zegt de gevluchte schrijver Sasja Filipenko.

Maarten Rabaey

Wanneer we Sasja Filipenko (37) in Amsterdam interviewen loopt de spanning aan de Wit-Russische grens steeds hoger op. Het regime in Minsk laat nog meer kandidaat-migranten uit het Midden-Oosten overvliegen om ze af te zetten aan de Poolse grens, waar ze in erbarmelijke omstandigheden worden ingezet als menselijke buffer in een niemandsland tussen twee legers. Er waren dit weekend opnieuw schermutselingen.

Wat zegt deze vreselijke strategie om migranten te misbruiken over Loekasjenko?

“Dit toont nog eens maar aan dat we hier te maken hebben met een dictator die alles doet om zijn macht te behouden. Hij daagt Europa uit een openlijk conflict met hem te beginnen. Door een oorlog te riskeren probeert hij zijn binnenlandse positie te legitimeren, want voor zijn eigen bevolking was hij al een ‘president-terrorist’.”

Polen versnelt nu de bouw van een grenshek met prikkeldraad, maar helpt zo een dictator om ook zijn volk op te sluiten?

“Ja, zo kun je het wel stellen. Dit speelt ook Rusland in de kaart. Loekasjenko lijkt wel het kleine hondje dat heel ver staat te blaffen achter de grote hond in deze krachtmeting, de Russische president Vladimir Poetin. De vraag is in hoeverre Wit-Rusland nog onafhankelijk is. Al twintig jaar lang weten we niet waar Loekasjenko en Poetin over praten. Het is bekend dat Poetin de figuur van Loekasjenko niet moet maar hem gedoogt omdat hij doodsbenauwd is voor een herhaling in Minsk van wat er gebeurde in Kiev (waar de pro-Russische autocraat begin 2014 viel na de Maidan-protesten, nvdr). Het hele idee om een migrantencrisis uit te lokken is daarom wellicht een suggestie geweest van Poetin. Het probleem is ook nu weer dat Europa te bang is om een tegenzet te doen. Als er de keuze is tussen indamming van Wit-Rusland en ruzie met Poetin, met een mogelijke afsluiting van de Nord Stream-gaspijplijn tot gevolg, kiest Europa voor zijn winterse warmte. Wat voor plaagstoten er komen van Wit-Russische of Russische zijde, Europa durft niet onafhankelijk te worden van de Russische energie. Ik vind dat een vreemde houding, want jullie hebben toch steeds meer alternatieve energiebronnen om de afhankelijkheid te verminderen.”

Wat kan de EU nog doen, want het huidige sanctieregime maakt ook geen indruk?

“De huidige sancties zijn cosmetisch. Ze lijken eerder bedoeld om de Europese burger het idee te geven dat er iets gebeurt. Het is tijd voor ernstige sancties die Loekasjenko echt treffen. Europa moet radicaler durven te zijn. Jullie moeten ook ophouden Loekasjenko te omschrijven als een president, want hij fraudeerde de verkiezing. Onze presidente is Svetlana Tichanovskaja, nu in ballingschap. Jullie zouden ook kunnen beginnen met de voorbereiding van een tribunaal tegen Loekasjenko. Er zijn nu voldoende gegevens over zijn aanhoudende mensenrechtenschendingen. Europa kan zo een duidelijk signaal geven dat Wit-Rusland een onderdeel is van de Europese rechtsruimte.”

Enkele maanden geleden waren er veel berichten over folteringen en zelfs doodslag van politieke dissidenten in Wit-Russische gevangenissen. Hoe erg is de situatie vandaag?

“Op dit moment vinden nog altijd folteringen plaats. In de vrouwengevangenis van Minsk hebben de opgesloten vrouwen een hongerstaking aangekondigd omdat ze al wekenlang verstoken zijn van allerlei hygiënische middelen, zoals toiletrollen of tandenborstels. Ze zitten ook in de kou. In deze covidtijden moeten ze ook een cel van vier personen delen met vijftien anderen. Er zijn de laatste drie weken opnieuw tweehonderd mensen opgepakt omdat ze op het internet commentaar gaven op de situatie in ons land. Ook zij zitten zonder warme kledij in ijskoude cellen. Van de veertigduizend mensen die sinds vorig jaar zijn opgepakt werden er drieduizend fysiek gemarteld! Als je de omstandigheden van detentie in rekening brengt, worden eigenlijk alle arrestanten gefolterd.”

Wat is de impact op de samenleving?

“Mensen gaan elkaar haten. Zo schreef ik een toneelstuk over dokters die weigerden om oproeragenten te behandelen die betrokken waren bij de repressie. Ik deed dat om aan te geven hoe groot de kloof is in het land. In Wit-Rusland is in feite al een soort burgeroorlog aan de gang. Dat schept een enorm probleem voor de toekomst, want ooit moeten we weer samenleven.”

Sasha Filipenko vluchtte naar Duitsland nadat hij deelgenomen had bij de protesten in Minsk en er foto's van hem in de krant stonden.
Sasha Filipenko vluchtte naar Duitsland nadat hij deelgenomen had bij de protesten in Minsk en er foto's van hem in de krant stonden. "Mijn vrouw en zoon wachten wel nog op hun visum."Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Wat gaf de doorslag voor uw eigen vlucht?

“Toen de protesten begonnen in Minsk stonden in de kranten foto’s van deelnemers, onder wie mezelf. Daags nadien werden al twee bekende tv-journalisten opgepakt. Vrienden belden me op om te waarschuwen dat ik beter kon vluchten. Ik trok in eerste instantie naar Sint-Petersburg, maar de Russen begonnen ook gezochte Wit-Russische ballingen te arresteren en uit te leveren aan Minsk. Vervolgens ging ik naar Duitsland, waar ik nu een jaar ben. Mijn vrouw en zoon wachten wel nog op hun visum.”

In mei werd in Wit-Rusland journalist Roman Protasevitsj (26) opgepakt nadat het vliegtuig waar hij in zat gedwongen werd om te landen. Zo toont Loekasjenko aan dat hij dissidenten in het buitenland kan raken. Voelt u zich ook hier nog bedreigd?

“Of ze mij schaduwen weet ik niet. Wel zijn er in de propagandistische massamedia van Wit-Rusland beschuldigingen tegen mij geuit die me al vijftien jaar cel kunnen opleveren. Toen ik vorige zaterdag in Amsterdam op een literair festival aantrad, hoorde de dame die mij op het podium interviewde plots vanuit de zaal roepen ‘dat alle schrijvers op het hoofdplein van Minsk moesten worden opgehangen’. Dat was ook om mij te intimideren.”

Wat gebeurt er met uw boeken in Wit-Rusland?

“In de staatswinkels zijn ze uit de rekken gehaald, want verboden. In sommige privéwinkels worden ze onder de toonbank verkocht. Van mijn roman Ex-Zoon, een kritiek op het regime, is ook een toneelstuk gemaakt. Dat mag niet meer worden opgevoerd. Zelfs de repetities thuis werden verboden. De acteurs zijn gevlucht.”

Op de Wit-Russische grens zien we nu het Rode Kruis voedselpakketten uitdelen, maar u bent erg kritisch over hun rol. Waarom?

“Toen ik begin dit jaar in Genève was, nodigde de voorzitter van het Internationale Rode Kruis ICRC (Peter Maurer, nvdr) me uit voor een lunch. Toen bleek dat hij alleen wilde praten over een van mijn boeken (over een omstreden operatie van het Rode Kruis in WO II, nvdr). Ik wilde met hem spreken over de actuele situatie in Wit-Rusland. Ik vroeg hem waarom het ICRC er nu geen dissidenten bezoekt in de gevangenissen, wat tot hun humanitaire takenpakket behoort. Hij zei me dat het ‘naïef’ was om te denken dat ze dat zouden kunnen – terwijl ze daar wel in andere moeilijke landen in slagen. Intussen werd ook vastgesteld dat Wit-Russische Rode Kruis-medewerkers meededen aan het vervalsen van verkiezingsresultaten. Toen ik dat aangaf, verdedigde hij zich met het argument dat het ‘een nationale afdeling’ was waarop hij geen invloed had. Na mijn kritiek schrapte hij al mijn geplande ontmoetingen met ICRC-mensen in Genève... (zucht).

“Kijk, een dictatuur is een beetje als een coronavirus. Het kan overslaan van het ene naar het andere land. Europa moet niet denken het te kunnen buitenhouden omdat het het oude continent is van de vrijheid. Europa moet ophouden met vragen te stellen en moet handelen, om 8 miljoen Wit-Russen te steunen die strijden voor hun vrijheid. Dat is ook in jullie eigenbelang.”

BIO

Sasja Filipenko (1984, Minsk) is een Wit-Russische dissident en auteur van vijf romans, waarin hij de dictatuur op de korrel neemt. Hij werkte als journalist, scenarioschrijver en tv-presentator van een satirisch programma. Hij vluchtte vorig jaar naar Duitsland. Zijn beroemdste roman Ex-Zoon, over het Wit-Rusland van Loekasjenko, is nu vertaald in een Nederlandse uitgave van Meridiaan Uitgevers, Amsterdam, 278 p.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234