Zaterdag 31/07/2021

Staat van de VSAnalyse

Trump verlegde de focus naar een ramkoers met China: ‘Voor hem is de wereld één grote competitie’

President Donald Trump praat met de Chinese president Xi Jinping. Beeld REUTERS
President Donald Trump praat met de Chinese president Xi Jinping.Beeld REUTERS

Donald Trump verkilde de relatie met bondgenoot Europa, stapte op uit internationale organisaties en verlegde de focus van het Midden-Oosten naar een ramkoers met China en Iran. Wat is de balans van vier jaar buitenlands Trump-beleid? ‘Zijn buitenlands beleid was meestal gericht op zijn binnenlandse populariteit.’

“Het tijdperk dat we volledig kunnen steunen op elkaar is in zekere zin voorbij. Wij Europeanen moeten ons eigen lot in handen nemen.” Het was de Duitse bondskanselier Angela Merkel die in 2017 na haar eerste ontmoeting met Donald Trump, op de G7-top van rijkste industrielanden, al aanvoelde dat de relaties tussen Europa en de VS onder zijn presidentschap fundamenteel zouden veranderen. Toen al had Trump het Klimaatakkoord van Parijs de wacht aangezegd. Merkels somberste vermoedens kwamen sneller uit dan ze vreesde. Op de volgende G7-top, in juni 2018, maakte Trump openlijk ruzie met zijn bondgenoten – onder meer over importtarieven op staal en aluminium die hij oplegde aan de EU en Canada. Het leverde een beroemde foto op waarbij Trump met gekruiste armen voor zich uitstaart terwijl Merkel op hem inpraat. Even daarvoor verdedigde Trump er de Russische president Vladimir Poetin, van wie hij op de bilaterale Amerikaans-Russische top in Helsinki een maand later zou zeggen “dat hij hem meer vertrouwt dan zijn eigen FBI”. Vandaag staan de transatlantische relaties tussen de VS en Europa op een dieptepunt. Zelfs binnen het defensiebondgenootschap NAVO slaat de twijfel toe.

“NAVO-bondgenoten werden door Trump soms geschoffeerd. Wat voor mij het schokkendste was, is de manier waarop president Trump veiligheidsargumenten misbruikte om economische sancties te nemen tegen Europa”, zegt professor Sven Biscop (UGent en Egmont Instituut).

Sven Biscop: 'Voor Trump is het ieder voor zich. Internationale samenwerking is voor hem een nevenzaak.'
 Beeld rv
Sven Biscop: 'Voor Trump is het ieder voor zich. Internationale samenwerking is voor hem een nevenzaak.'Beeld rv

Een voorbeeld is hoe Trump in mei 2018 met de VS uit het nucleair akkoord van ’15 stapte en meteen Europese bedrijven die nog zaken deden met Teheran door de VS liet sanctioneren – terwijl de EU dat akkoord nog probeerde te redden. Recent sanctioneerde Trump ook bedrijven die meewerkten aan de Nordstream 2-gaspijplijn die vanuit Rusland naar Duitsland loopt. “De veiligheidssaus die daarover werd gegoten, was een voorwendsel dat het Amerikaans economisch belang moest dienen”, zegt Biscop. “De Amerikanen willen liever dat Europa hun schaliegas koopt.”

Europa had dit wel zien kunnen aankomen. Biscop: “In Trumps nationale veiligheidsdoctrine is te lezen hoe hij de wereld als één grote competitie ziet. Voor hem is het ieder voor zich. Internationale samenwerking is voor hem een nevenzaak.”

In het begin van Trumps presidentschap maakten Europese NAVO-partners zich nog sterk dat het allemaal zo’n vaart niet zou lopen – al was Trumps opmerkelijke steun voor brexit wel een teken aan de wand. “Enkel de mensen die hetzelfde denken als Trump blijven over in het Witte Huis, zoals zijn buitenlandminister Mike Pompeo, die al een partnerschap met Rusland tegen China opperde. Het Europees belang is in zijn ogen bijzaak”, zegt Biscop.

Alleen het Pentagon, waar wel nog een strategische cultuur heerst, geeft op dat vlak nog tegengas. Een voorbeeld is hoe Trump eerder dit jaar weliswaar zijn zin kreeg om 12.000 VS-troepen terug te trekken uit Duitsland – “omdat ze hun rekeningen niet betalen” – maar de helft wordt wel hervestigd, in Italië en België. In Baltische Staten en Polen kwamen er ook VS-gevechtstroepen bij.

Biscop wijst erop dat Trump hierover geen multilateraal overleg pleegt. In de plaats van het Europese veiligheidsbeleid als één geheel te bekijken speelt hij lidstaten tegen elkaar uit. “Door zijn retoriek over goede en slechte NAVO-leden heeft hij een ongezonde competitie in gang gezet. Dat droeg bij aan de vermindering van de onderlinge cohesie. Je verwacht in een bondgenootschap van een VS-president niet dat hij de tegenstellingen aanwakkert.”

Trump liet de Iraanse generaal Qassem Suleimani ombrengen, om zo de invloed van Iran in Irak en Syrië af te remmen. Beeld Photo News
Trump liet de Iraanse generaal Qassem Suleimani ombrengen, om zo de invloed van Iran in Irak en Syrië af te remmen.Beeld Photo News

Middellandse Zee wordt kruitvat

In het Midden-Oosten legt Trump een gemengd rapport voor. In de strijd tegen Islamitische Staat (IS) boekte hij een succes door, in oktober 2019, terreurleider Abu Bakr al-Baghdadi om te brengen. Voor de luchtbombardementen op IS zette hij Obama’s nauwe samenwerking met de Europese bondgenoten voort, waaronder België.

Trump probeerde ook de invloed van Iran in Irak en Syrië af te remmen door de gerichte moord op de Iraanse generaal Qassem Suleimani, die gezien werd als architect van een gevaarlijk netwerk van sjiitische milities die in het Midden-Oosten aanslagen pleegden op Amerikaanse en westerse troepen. Deze aanslag werd in Europa op meer scepsis onthaald omdat ze de egelhouding van de Iraniërs, na de VS-terugtrekking uit het nucleaire akkoord, enkel maar versterkte.

Trumps desinteresse voor de rest van het Syrische conflict leidde ook tot impulsieve beslissingen, met enorme gevolgen. Door een Amerikaans contingent terug te trekken op de grens van Turkije en Syrië gaf hij in oktober 2019 groen licht aan de Turkse president Erdogan om binnen te vallen. Hierdoor verloren de Koerden hun Amerikaanse bescherming. Ze zitten tot vandaag geklemd tussen Turkse troepen en milities langs de ene kant en de oprukkende strijdkrachten van de Syrische leider Assad, Rusland en Iran langs de andere kant.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Trumps beslissing om de VS-ambassade te verhuizen van Tel Aviv naar Jeruzalem maakte hem er erg populair maar zorgde voor een desillusie bij de Palestijnen. Beeld EPA
De Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Trumps beslissing om de VS-ambassade te verhuizen van Tel Aviv naar Jeruzalem maakte hem er erg populair maar zorgde voor een desillusie bij de Palestijnen.Beeld EPA

Door Syrië en zijn strategische kusten over te laten aan Ankara en Moskou zorgde Trump er onrechtstreeks ook voor dat de Middellandse Zee terug een geopolitiek kruitvat werd. Zo voelt NAVO-lid Turkije zich vandaag gesterkt om Europese NAVO-leden als Griekenland en Frankrijk militair te provoceren rond energievoorraden zoals gas, van Cyprus tot in Libië. Biscop: “Daar creëerde Trump een direct gevaar voor Europa. Hij trok zijn troepen terug en wij zitten met een destabiliserende factor aan de EU-buitengrens. Die conflicten gaan niet meteen verdwijnen.”

Naast de Amerikaanse energiebelangen in Saudi-Arabië was het enige land in de regio waar Trump echt aandacht voor had Israël. Zijn beslissing om de VS-ambassade te verhuizen van Tel Aviv naar Jeruzalem maakte hem er erg populair maar zorgde voor een desillusie bij de Palestijnen. Trump en de Israëlische premier Bibi Netanyahu stelden hen begin dit jaar wel een vredesplan voor maar dat landde op een koude steen omdat het de Palestijnen onrealistische voorwaarden oplegde, zoals de creatie van een eigen hoofdstad in een sloppenwijk in plaats van Oost-Jeruzalem. Trump kon wel krediet claimen voor steun aan de normalisering van de relaties tussen Israël enerzijds en de VAE en Bahrein anderzijds, al zat dit al in de pijplijn voor hij aan de macht kwam.

Kiemen voor conflict met China

Dat Trump uit de oorlogen van het Midden-Oosten weg wilde, heeft alles te maken met China, met wie hij voluit de confrontatie aanging. Trump koos resoluut voor een handelsoorlog en wapenwedloop met Peking. Eind vorig jaar nog tekende hij een wet om in defensie 738 miljard dollar te investeren, waarvan 71,5 miljard dollar voor overzeese operaties. Trump verminderde ook de Amerikaanse afhankelijkheid van China inzake ertsen en technologietoepassingen, van 5G tot Tik-Tok. Er zijn ook meer wapens verkocht aan VS-bondgenoot Taiwan, de republiek waar China historisch aanspraak op maakt. De aanwezigheid van de Amerikaanse marine in de Zuid-Chinese Zee werd gevoelig opgeschroefd tot 350 à 500 oorlogsschepen.

Zo vergrootte hij ook volgens Amerikaanse veiligheidsexperts de kans op een catastrofaal conflict. “Een aantal brandpunten kunnen een conflict veroorzaken tussen de VS en China. Ze liggen op ramkoers, gevoed door de dynamiek van een machtsovergang en hun competitie voor status en prestige”, schreef professor Christopher Layne (Texas A&M University) in het vakblad Foreign Affairs. “Zonder koerswijziging is een oorlog tussen beide in de komende decennia niet enkel mogelijk maar waarschijnlijk.”

Trump stapte ook zonder consultatie met bondgenoten uit internationale wapenverdragen zoals het INF-verdrag voor middellange afstandsraketten, met als motivatie dat ze de VS hinderen om hedendaagse krachtmetingen met China of Rusland aan te gaan. Zijn poging om het Nieuwe START-ontwapeningsakkoord met Rusland te verbreden met China mislukte.

In juni 2019 ontmoette Trump Kim Jong-un. Maar of het meer was dan een propagandastunt?  Beeld AP
In juni 2019 ontmoette Trump Kim Jong-un. Maar of het meer was dan een propagandastunt?Beeld AP

Zijn recent vertrek uit de VN-mensenrechtenraad, Unesco en de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) werd ook deels gemotiveerd door China, dat volgens hem te veel invloed krijgt in de VN. Biscop wijst erop dat Trump zo voor een tegengesteld effect zorgt. “Voor Peking is het nu net nog makkelijker om zijn visie door te drukken. De VS was vroeger altijd spil van de naoorlogse instellingen. Hoe meer Trump daaraan prutst, hoe schadelijker voor de VS.”

Trump zette ook heel hard in op vredesgesprekken met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un maar overspeelde er zijn hand. Zijn onderhandelingen met Kim waren voor beiden een propagandastunt maar eindigden in een impasse. In Afghanistan steunden de VS ook gesprekken tussen de regering en de Taliban maar de door Trump beloofde terugtrekking van VS-troepen is niet voor morgen.

Biscop: “Alles bij elkaar genomen ging zijn buitenlandbeleid meer om zijn binnenlandse agenda en populariteit te steunen dan om iets te bereiken. Zijn beleidsagenda was toch vooral negatief, omdat hij af wilde van het multilateralisme. De vraag die Trump tot vandaag nooit beantwoordde is: wat is nu eigenlijk het Amerikaanse project in de wereld?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234