Zondag 13/06/2021

4 vragenPatenten

Strijd om vaccinpatenten barst nu echt los

Familieleden wachten bij de lichamen van hun geliefden op de crematie in Uttar Pradesh, India. Beeld Photo News
Familieleden wachten bij de lichamen van hun geliefden op de crematie in Uttar Pradesh, India.Beeld Photo News

Door de Covid-19-catastrofe in India groeit de roep om de patenten op vaccins vrij te geven aan armere landen. De VS en de EU verzetten zich daar tot nu tegen maar onderzoeken nu nieuwe opties. ‘We moeten niet aarzelen om dwanglicenties op te leggen’, klinkt het bij de Europese Commissie.

Waarom liggen intellectuele eigendomsrechten van vaccins onder vuur?

De cijfers spreken boekdelen. Vandaag is gemiddeld een op de vier inwoners van rijke industrielanden gevaccineerd. Minder dan één procent van de vaccindosissen ging tot dusver naar lageloonlanden. In India zien we de gevolgen. Om de kloof tussen Noord en Zuid te dichten bestaat normaal het Covax-initiatief, waarbij rijke naties via de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aan armere landen vaccins leveren. Dat systeem loopt nu mank. Er werden nog maar 38 miljoen vaccins voor 100 landen geleverd, omdat de EU en de VS eerst hun eigen burgers willen vaccineren.

Dit enorme onevenwicht zorgt ervoor dat groeinaties zoals India en Zuid-Afrika al in oktober vorig jaar naar de Wereldhandelsorganisatie (WTO) stapten om er de vrijgave te eisen van intellectuele eigendomsrechten, of patenten, voor Covid-19-vaccins én behandelende geneesmiddelen. Hun voorstel won globale steun, mede door open brieven van ex-Nobelprijswinnaars. Binnen de WTO steunen nu al meer dan honderd landen een vrijgave van de patenten – behalve westerse industrielanden.

Waarom liggen de westerse industrielanden dwars?

De dwarsliggers in de WTO zijn de EU, de VS, het VK, Australië, Zwitserland, Japan, Noorwegen en Canada. Een woordvoerster van de Commissie: “Universele en faire toegang tot vaccins en behandelingen zijn een prioriteit voor ons maar dat probleem zal niet opgelost worden door patenten op te geven; dit heeft eerder te maken met het gebrek aan voldoende productiecapaciteiten.”

De vaccinproducenten vrezen vooral dat de opgave van intellectueel eigendomsrecht (IE) een precedent schept. “De uitholling van IE-rechten zou een langdurige negatieve impact hebben op medische innovatie – ook in voorbereiding op toekomstige pandemieën”, klinkt het in een positiepaper die de Europese Federatie van Farmaceutische Industrieën (EFPIA) overmaakte aan de Commissie, en onlangs publiek werd gemaakt door het Corporate Europe Observatory, dat ijvert voor transparantere besluitvorming. EFPIA noemde het Zuid-Afrikaans-Indiaas patentvoorstel zelfs “een extreme maatregel voor een ongeïdentificeerd probleem”.

De farma-industrie voert in de paper ook aan dat “lokale productie geen wondermiddel is (...) omdat weinig landen de lokale capaciteit hebben om kopieën van hoge kwaliteit en veilige vaccins te ontwikkelen”. Ze bepleiten liever technologietransfers via licentie-akkoorden. Een farmabedrijf in pakweg India mag dan een vaccin produceren met technologische steun van de patenthouder maar betaalt hem in ruil wel royalty’s.

Een man wordt getest op covid in Bengaluru, India. Beeld AP
Een man wordt getest op covid in Bengaluru, India.Beeld AP

Ook de EU-Commissie steunt deze aanpak, maar een woordvoerster zegt ons wel “dat we bij problemen met, of weigeringen van, bedrijven om vrijwillige licenties af te sluiten niet moeten aarzelen om te grijpen naar dwanglicenties”. Met een dwanglicentie mag een overheid de fabrikant van een gepatenteerd medicijn verplichten om licenties voor dat geneesmiddel te verlenen aan een of meerdere partijen. Er wordt dan ook wel voor betaald, maar de overheid krijgt dan ook inspraak in de prijszetting.

De Commissiewoordvoerster: “De WTO voorziet deze mogelijkheid. We zijn bereid om met alle WTO-leden te discussiëren hoe we dit kunnen laten werken.” Er is trouwens een precedent: Rwanda wist zo ooit hiv-geneesmiddelen te verwerven vanuit Canada.

Een WHO-initiatief om op vrijwillige basis technologie te delen, via de vorig jaar opgerichte Covid Technology Access Pool (C-TAP), die België steunt, blijft intussen een lege doos.

Kunnen lage- en middeninkomenslanden wel vaccins produceren?

Jazeker, vooral groeinaties. Zo zit de farmaceutische industrie van India in de lift. Zij zouden jaarlijks tot 2,4 miljard Covid-19-vaccins kunnen produceren. Maar op dit moment wist slechts één fabriek, het Serum Institute of India (SII), een licentie met AstraZeneca te bedingen om jaarlijks één miljard vaccins te produceren. En die zijn dan nog eens grotendeels bestemd voor de westerse markt.

Ook staan 21 globale producenten van generische (merkloze) geneesmiddelen te springen om vaccins te ontwikkelen. Zij deden al eind vorig jaar een oproep via hun platform, het zogeheten Medicines Patent Pool, om patenten vrij te geven zodat ze kunnen produceren. Ze hebben ook ervaring. In de strijd tegen hiv en hepatitis C produceerden ze in het verleden samen al 15 miljard dosissen virusremmers. Volgens ex-farmabaas Marc Coucke kan massaproductie zo mogelijk worden. “Ik denk dat we nu op een punt zitten waarop we kunnen zeggen: gooi alles open”, zei hij in De afspraak.

Is een politieke doorbraak alsnog mogelijk?

Daar ziet het er toch naar uit. De volgende topontmoeting in de WTO is morgen gepland. Naast de EU, die daar de dwanglicenties op tafel legt, beginnen ook de VS hun positie te herzien. VS-president Joe Biden overweegt “meerdere opties” om de globale productie te maximaliseren tegen de laagste kosten. Biden zou zelfs bereid zijn om de vrijgave van patenten te onderzoeken. Achter de Amerikaanse bocht zit ook een geopolitieke overweging. Terwijl het westen zijn farmabelangen afschermt exporteren China en Rusland hun vaccins in toenemende mate naar armere landen, en breiden zo hun invloedssfeer uit.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234