Dinsdag 11/05/2021

AchtergrondEuropees herstelfonds

Strijd om 800 miljard euro is begonnen: welk EU-land heeft het beste plan voor de toekomst?

Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, noemt het fonds 'de kans van de eeuw'. Beeld REUTERS
Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, noemt het fonds 'de kans van de eeuw'.Beeld REUTERS

De nationale herstelplannen stromen binnen bij de Europese Commissie. Lidstaten claimen EU-miljarden, maar daar moeten stevige, structurele hervormingen tegenover staan. De Commissie denkt graag mee, want falen is geen optie.

Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie is deze weken bijzonder populair bij de regeringsleiders. Minstens twee, drie premiers per dag hangen bij haar aan de lijn om zekerheid te krijgen dat hun nationale herstelplan, gefinancierd met EU-miljarden, niet wordt afgekeurd. Stevige politieke druk tegen potentieel gezichts- én miljardenverlies.

Andersom werkten honderden Commissie-ambtenaren zich de afgelopen maanden een slag in de rondte – “Zeven dagen per week, 24 uur per dag, en dan overdrijf ik niet”, aldus een van hen – om met intensief voorbereidend werk zo’n blamage te voorkomen.

Want de Europese Unie staat op de drempel van iets unieks: 800 miljard euro EU-geld verdelen, de economieën uit de coronarecessie trekken, een groene en digitale omwenteling in gang zetten, lang gewenste hervormingen afdwingen én Italië als de kwakkelaar van de eurozone structureel versterken. “De kans van de eeuw”, zei Von der Leyen deze week. “En die kans mogen we niet missen”, voegt een van haar ambtenaren eraan toe.

Duitsland, Frankrijk en Griekenland stuurden hun herstelplannen woensdag naar de Commissie, Italië deed dat op maandag, Portugal vorige week, Spanje komt nog voor het weekend. Voorstellen voor honderden miljarden euro’s om de economische groei op een duurzame en digitale manier aan te jagen. De andere landen volgen de komende dagen, behalve Nederland. Dat komt pas met een herstelplan wanneer er een nieuwe regering is.

Bank Brussel

De volgende twee maanden beoordeelt de Commissie of de nationale plannen voldoen aan criteria om mede gefinancierd te worden met het Europese herstelfonds. Over die pot met geld bereikten de leiders vorige zomer een akkoord: 750 miljard euro (met inflatie inmiddels opgelopen tot 800 miljard), waarvan 390 miljard in subsidies en 360 miljard in goedkope leningen. De Commissie leent die miljarden op de kapitaalmarkt als een Bank Brussel, de lidstaten staan garant.

Om onaangename verrassingen te voorkomen – zowel voor de lidstaten als voor de Commissie – is sinds begin dit jaar intensief overlegd met de lidstaten over het opstellen van de plannen. Geen onnodige zaak, zegt een betrokken ambtenaar. “In eerste aanleg onderschatten landen de eisen een beetje. Ze dachten: dat doen we wel even, plannetje opstellen, hup naar Brussel, stempel erop en kom maar door met die miljarden. Zo gaat het dus niet, we vragen een serieuze inspanning.”

Wat volgde, waren stevige onderhandelingen. “De vooruitgang kwam na discussies waarbij we soms een duidelijke streep in het zand moesten zetten.” Het grootste knelpunt was de balans tussen investeringen en hervormingen. Die laatste waren een harde eis van de Nederlandse premier Mark Rutte voor hij akkoord ging met het herstelfonds.

Italiaans interim-premier Mario Draghi stelt het herstelplan voor zijn land voor in de Senaat. Italië geldt als het zorgenkindje van de eurozone. Beeld Photo News
Italiaans interim-premier Mario Draghi stelt het herstelplan voor zijn land voor in de Senaat. Italië geldt als het zorgenkindje van de eurozone.Beeld Photo News

Waslijst aan wensen

Plannen om geld uit te geven waren er voldoende, die om te hervormen kwamen mondjesmaat. Niet vreemd, omdat EU-subsidies tot nog toe maar in beperkte mate gekoppeld zijn aan hervormingen van de arbeidsmarkt, het pensioenstelsel, de overheid en rechterlijke macht, duurzame mobiliteit en landbouw. Voor het herstelfonds geldt echter dat minstens 37 procent van de miljarden naar duurzame investeringen moet gaan en ruim 20 procent naar digitalisering. Beide doelen zullen ruim worden gehaald, zeggen betrokken ambtenaren.

Een tweede harde noot in de onderhandelingen was de financiële onderbouwing van de plannen – de kosten – en de controle op de uitvoering ervan. Want ook hier is het herstelfonds anders dan de reguliere subsidies van de Europese Unie: de geldkraan wordt dichtgedraaid als tussentijdse doelen niet bereikt worden. “Geen resultaat, geen geld”, aldus een ambtenaar.

De Commissie heeft nu twee maanden om de plannen – sommige tellen meer dan duizend pagina’s – te beoordelen. Ze kijkt daarbij ook wie (of welke organisatie) het geld krijgt om zo fraude en vriendjespolitiek te voorkomen. Op basis van het advies van de Commissie beslissen de lidstaten of de plannen inderdaad voldoen aan de eisen en de eerste tranches van het EU-geld kunnen worden overgemaakt.

Zorgenkindje Italië

Veel ogen zijn gericht op Italië, vooral nu voormalig voorzitter van de Europese Centrale Bank Mario Draghi daar als interim-premier aan het roer staat. Jaar in jaar uit kwam de Commissie met aanbevelingen voor Rome om het ambtelijk en justitieel apparaat te moderniseren, belastingfraude aan te pakken en het onderwijs te verbeteren. Hoogst urgente zaken, niet alleen voor de Italianen zelf maar voor de hele eurozone, omdat de ondermaatse economische groei in Italië en zijn torenhoge staatsschuld de hardheid van de munt kunnen ondermijnen. Draghi lijkt van plan de dubbelslag te maken: het EU-geld pakken om de modernisering door te voeren.

Slaagt de structurele opknapbeurt van de Europese Unie en wordt de 800 miljard euro de komende vier jaar op een effectieve manier besteed, dan bestaat de kans dat het herstelfonds wordt omgezet in een permanente extra EU-begroting. “Een ding is zeker: als we nu falen, wordt het lastiger dan ooit om een operatie als deze te herhalen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234