Dinsdag 22/10/2019

Verkiezingen

Straks verkiezingen, maar hoe werkt dat juist, stemmen? En hoe geef je een volmacht?

Beeld Eric de Mildt

De verkiezingen van mei 2019 staan voor de deur, tijd dus om weer een hele reeks bolletjes te kleuren. Wij zetten de belangrijkste praktische vragen rond de verkiezingen op een rijtje. Want waarvoor stemmen we nu juist? En hoe doe je dat correct? Kan je een volmacht geven, en zo ja, aan wie en hoe?

Waarvoor stemmen we?

Een hele boterham: op 26 mei zijn er federale, regionale en Europese verkiezingen. Voor inwoners van Vlaanderen betekent dat dat ze naast Kamerleden en Europese parlementsleden ook Vlaamse parlementsleden kunnen kiezen. Brusselaars kunnen een Brussels parlement kiezen én een aantal leden van het Vlaams parlement als ze aangeven Nederlandstalig te zijn. 

Inwoners van Wallonië kiezen de leden van het Waalse parlement, en de inwoners van de zes Duitstalige gemeenten mogen ook nog eens hun eigen Duitse gemeenschapsparlement samenstellen.

Alles samen gaat het om
8.167.709 stemgerechtigde Belgen, onder wie 4.838.566 voor het Vlaams parlement. 

Op wie kan je stemmen?

België is verdeeld in verschillende kieskringen. In Vlaanderen vallen die samen met de vijf provincies. De 19 Brusselse gemeenten vormen samen de zesde kieskring. Wie bijvoorbeeld in West-Vlaanderen is ingeschreven, kan dus enkel stemmen op de West-Vlaamse kandidaten. 

Het federaal parlement verkiezen we in 11 kieskringen. Die vallen samen met de 10 Belgische provincies en Brussel. Voor het Brussels parlement is er maar 1 kieskring, Wallonië heeft er 11 via de arrondissementen.

Beeld Eric de Mildt

Wanneer kun je stemmen?

Je oproepingsbrief met het adres van jouw stembureau valt de komende weken in de bus. De stembureaus gaan open om 8 uur en sluiten in de gemeenten waar er met papier wordt gestemd om 14 uur. Waar er elektronisch wordt gestemd, kan je tot 16 uur terecht. Dat is in beide gevallen een uur later dan tot nu toe het geval was.

Al wie zich voor het sluitingsuur al in het stembureau bevindt, mag nog stemmen. Zo vermijdt men scenario’s waarbij lange rijen wachtenden naar huis worden gestuurd.

Moet je gaan stemmen?

België kent een verplichte stemming: iedereen die stemgerechtigd is en ouder dan 18 jaar, moet in theorie gaan stemmen. Maar eigenlijk gaat het om een opkomstplicht: je moet je stembiljet in ontvangst nemen en ermee in een kieshokje stappen. Wat je daar met je biljet doet, is jouw zaak. Niemand kan je verplichten op een bepaalde lijst of kandidaat te stemmen. Vul je niets in of schrijf je zelf iets op je stembiljet, dan stem je blanco of ongeldig. Een elektronische stemkaart moet je wel in de computer steken, maar dan kan je ook kiezen om blanco te stemmen, ongeldig stemmen gaat dan niet.

Kom je niet opdagen, dan riskeer je een boete van 40 tot 80 euro, die bij herhaling kan oplopen tot 200 euro. Al is dat vooral theorie, en is niet-kiezers vervolgen geen prioriteit voor het parket. Ga je in vijftien jaar tijd vier keer niet stemmen, dan kan je bovendien tien jaar lang van de kiezerslijsten geschrapt worden. Met als ietwat vreemd gevolg dat je dan net wel geldig mag thuisblijven...

Beeld Eric de Mildt

Kan je een volmacht geven?

Als je zelf niet kan gaan stemmen, moet je iemand anders een volmacht geven. Dat kan om medische , om beroeps-, studie-, religieuze of vakantieredenen. Je zal dan wel een attest moeten voorleggen, bijvoorbeeld van de dokter, je werkgever of je universiteit of hogeschool. Enkel als je op vakantie bent, moet je op voorhand naar het gemeentehuis om een attest te vragen (zie volgende vraag).

Iemand anders die jij aanduidt, kan dan in jouw plaats stemmen. Die andere persoon mag maar een volmacht van één iemand krijgen. Hij of zij moet dan het volmachtformulier, het attest, jouw oproepingsbrief, zijn eigen oproepingsbrief en zijn eigen identiteitskaart meenemen.

Je kan aan iemand uit een andere gemeente je volmacht geven, maar dan moet die persoon zowel in zijn of haar thuisgemeente als in jouw gemeente gaan stemmen in het juiste kieslokaal.

Het formulier om een volmacht te geven vind je hier. Je kan het ook in het gemeentehuis afhalen, waar ze je ook verder kunnen helpen.

Beeld Eric de Mildt

Hoe bewijs je dat je in het buitenland bent en niet kan gaan stemmen?

Dat kan met de nodige bewijsstukken, zoals een kopie van je hotelreservatie of vluchtgegevens. Die leg je voor op het gemeentehuis, waarna je een volmachtformulier krijgt dat door de burgemeester of zijn afgevaardigde is ondertekend. Dat geef je dan mee aan de persoon die jouw volmacht krijgt. 

Lukt dat niet, dan kan je ook een simpele verklaring op erewoord ondertekenen en laten zien op het gemeentehuis.

Wat als je om een of andere reden toch niet kan gaan stemmen en geen volmacht hebt gegeven?

Dan moet je in principe de reden waarom je niet naar het kieslokaal kon komen doorsturen naar de vrederechter van je kanton. Die zal oordelen of je redenen al dan niet verantwoord zijn. Neem contact op met je gemeentebestuur om de contactgegevens van de vrederechter te krijgen.

Wat als je bijzitter bent en niet komt opdagen?

Wie als voor- of bijzitter wordt aangeduid, moet zijn bezwaar binnen de 48 uur kenbaar maken aan de contactpersoon op de brief. Laat je niets weten, dan ben je in principe verplicht je op de ochtend van de 26ste op tijd aan te melden. Wie niet of te laat komt opdagen, kan worden vervolgd.

Verschillende parketten namen in het verleden al strenge maatregelen tegen spijbelende bijzitters. Zo zijn in heel wat gemeenten burgers na de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar vervolgd. Meer dan 420 voor- en bijzitters kwamen in het arrondissement Halle-Vilvoorde bij de verkiezingen in oktober bijvoorbeeld niet of te laat opdagen. Ze kregen een minnelijke schikking voorgesteld van 250 euro. Ongeveer 90 personen weigerde dat en werd voor de rechtbank gedaagd, waar boetes tot 800 euro werden uitgesproken.

Beeld Eric de Mildt

Hoe stem je geldig op papier?

Bij aanmelding in het kiesbureau krijg je in ruil voor je oproepingsbrief en identiteitskaart een stembiljet per verkiezing. Elk biljet heeft een andere kleur, afhankelijk van de verkiezing. In het stemhokje kruis je met het rode potlood de lijst, kandidaat, of kandidaten van jouw keuze aan.

Je kan bovenaan een lijststem uitbrengen. Dan ga je akkoord met de volgorde van de kandidaten op die lijst. Opgelet, je kan maar op één lijst stemmen, kruis je er meerdere aan, dan is je stem ongeldig.

Je kan ook een of meerdere voorkeurstemmen geven, waarmee je bepaalde kandidaten wil ‘bevoordelen’ tegenover andere. Hoe meer voorkeurstemmen iemand krijgt, hoe groter de kans dat hij of zij verkozen wordt. Ook hier geldt: je mag zoveel voorkeurstemmen geven als je wil, maar enkel op één en dezelfde lijst. Als je al een lijststem hebt ingekleurd, mag je op diezelfde lijst wel nog voorkeurstemmen geven. In dat geval tellen enkel de voorkeurstemmen mee.

Je kan ook enkel op opvolgers stemmen. 

Blanco stemmen doe je door niets aan te kruisen. Je stem is ongeldig als je op je stembiljet schrijft of tekent.

Hoe stem je geldig digitaal?

Als je digitaal mag stemmen, krijg je in het kiesbureau een chipkaart. Die steek je rechts onderaan in de stemcomputer. De hele procedure blijf je dezelfde chipkaart gebruiken. Eerst moet je stemmen voor Europa, daarna voor de Kamer en dan voor het Vlaams (en indien van toepassing Brussels) parlement.

Je moet eerst een lijst kiezen waarvoor je wil stemmen. Pas in een volgende stap kan je zeggen of je een lijststem uitbrengt, of een of meerdere voorkeursstemmen.

Ongeldig stemmen gaat digitaal niet, blanco stemmen wel.

De printer drukt een stembiljet met QR-code af waarop jouw stem geregistreerd staat. Vouw het stembiljet dicht, neem je chipkaart uit de computer en geef hem af. Je stembiljet moet je zelf inscannen, waarna je het in de stembus steekt. 

Bart De Wever stemt. Beeld Eric de Mildt

Wat als je je vergist hebt?

Foutje gemaakt? Je kan zowel bij stemmen op papier als digitaal stemmen je stem nog wijzigen. Geef je stembiljet of papieren bewijs dan af aan de voorzitter van het stembureau en zeg dat je je vergist hebt. De voorzitter zal je opnieuw laten stemmen.

Wanneer worden de kiesbrieven verzonden?

De oproepingsbrieven worden ten laatste op 11 mei verstuurd. Heb je er geen ontvangen, dan kan je op het secretariaat van je gemeentehuis terecht.

Mag ik mijn moeder bijstaan om haar te helpen te stemmen met de computer?

Ja, dat mag. Iedereen die niet in staat is om alleen naar het stemhokje te gaan of om zelf zijn stem uit te brengen, kan zich laten helpen door een vertrouwenspersoon. Leg dat uit aan de voorzitter als je aankomt of toon hem een document dat bewijst dat je bijstand nodig hebt. De voorzitter zal de naam noteren van de persoon die je hulp verleent.

Op deze drie manieren stem je geldig op papier. Beeld rv

Ik ben recent verhuisd naar een nieuwe gemeente. Waar moet ik gaan stemmen?

Iedereen die na 1 maart is verhuisd, moet nog in zijn oude gemeente gaan stemmen. Als je na die datum bent verhuisd, dan wordt de oproepingsbrief verzonden naar je vorige adres.

Je kan dan wel je reiskosten laten terugbetalenvia dit formulier. Ga je met de trein, dan krijg je een gratis biljet als je je oproepingsbrief en identiteitskaart laat zien aan het loket. Ook loontrekkenden die de dag van de verkiezingen moeten werken in een andere gemeenten dan waar ze moeten stemmen, kunnen hun vervoerskosten terugvragen, net als studenten en mensen die een medische behandeling volgen in een andere gemeente. 

Ben je bij digitaal stemmen verplicht om de kaart in de computer te steken? Kan je ook ongeldig stemmen door je kaart niet in de computer te steken, maar gewoon terug af te geven?

Dat mag in theorie niet. Je moet je kaart in de computer steken om na afloop een print te krijgen van je stem, die je ook moet afgeven. Zonder je kaart in de computer te steken, krijg je ook geen afdruk en ben je in overtreding, wat door de voorzitter genoteerd zal worden en vervolgd kan worden.

Het is hetzelfde als wanneer je bij papieren verkiezingen het stemhokje niet zou binnengaan. Je wordt dan in het register genoteerd als ‘afwezige kiezer’.

Wat gebeurt er met je blanco of ongeldige stemt?

Een veelgehoorde mythe is dat een blanco of ongeldige stem automatisch naar de grootste partij gaat. Dat klopt niet. Een ongeldige of blanco stem wordt niet meegerekend in het eindresultaat. Ze worden volledig genegeerd, en de zetels worden uiteindelijk enkel verdeeld op basis van het aantal correct uitgebrachte stemmen.

Wel kunnen blanco en ongeldige stemmen de grotere partijen onrechtstreeks bevoordelen door het systeem van de zetelverdeling (meer info daarover morgen).

Tellen voorkeurstemmen dubbel?

Het wordt vaak gezegd: je geeft beter voorkeurstemmen dan dat je enkel bovenaan het bolletje naast de lijstnaam kleurt (de lijststem). Klopt dat ook?

Om te bepalen hoeveel zetels een partij krijgt, maakt het in elk geval absoluut niets uit. Het aantal zetels is enkel afhankelijk van het totale aantal stembiljetten voor die lijst of een of meerdere kandidaten op die lijst. Of een lijst nu 1.000 lijststemmen en 0 voorkeurstemmen of omgekeerd heeft, doet er voor het aantal zetels niet toe.

Waar het wel een verschil maakt, is in de toewijzing van de zetels binnen een lijst. Kandidaten die niet genoeg voorkeurstemmen halen om op zichzelf verkozen te geraken (wat de overgrote meerderheid van de kandidaten niet lukt), mogen stemmen ‘nemen’ uit de voorraad lijststemmen. Die pot wordt gebruikt volgens de positie op de lijst: kandidaat 1 krijgt zoveel lijststemmen als hij nodig heeft om verkozen te geraken, kandidaat 2 mag gebruikmaken van de overschot uit de pot, dan komt kandidaat 3, enzovoort. Tot de pot leeg is.

Lijststemmen worden bij die berekening gehalveerd. Dat betekent dus dat de ‘pot’ stemmen om te verdelen kleiner is dan in werkelijkheid en dus ook sneller leeg is, dat de volgorde op de lijst een kleinere invloed heeft en dat kandidaten met meer voorkeurstemmen een grotere kans hebben om verkozen te geraken

Beeld BELGA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234