Vrijdag 01/07/2022

InterviewDavid Criekemans

Professor David Criekemans: ‘Europa en Rusland hebben geen van beide te winnen bij een bipolaire wereld’

David Criekemans Beeld Pieter-Jan Vanstockstraeten / Photo News
David CriekemansBeeld Pieter-Jan Vanstockstraeten / Photo News

De spanning om Oekraïne neemt niet af. Wel integendeel. “Dit kan zeer verkeerd aflopen”, zegt professor Internationale Politiek David Criekemans (48 - UAntwerpen). Gaat de gaskraan dan helemaal dicht? En donderen de beurzen in elkaar? Of komt er toch nog een onderhandelde oplossing?

EV

Professor, hoe groot is de dreiging nu echt?

“De Russen dreigen verbaal — soms impliciet, soms expliciet — en met militaire assets. Er staan tussen de 100.000 en 125.000 soldaten. Dat is veel, maar ook weer niet. Je kan daar iets mee doen, maar dat is geen leger om half Oekraïne mee onder de voet te lopen.”

Ik lees en hoor hier en daar dat het Russische leger zo’n invasie logistiek niet aankan.

“Ik denk dat eerlijk gezegd ook. Je mag de Russische capaciteiten niet onderschatten, maar ze zijn toch beperkt. Kijk naar hun operaties uit het recente verleden, in Syrië en in Georgië. Het Russische leger kiest altijd zeer goed uit wat het doet en wanneer het dat doet. Omdat de machine anders volledig dreigt vast te lopen. Er is wel een modernisering van de strijdkrachten aan de gang. Maar het feit dat hun militaire doctrine stelt dat ze niet uitsluiten als eerste tactische nucleaire wapens te gebruiken, is omdat de Russen conventioneel kwantitatief en kwalitatief zwakker staan dan de NAVO.”

“Om die reden en omwille van mogelijk zware sancties kan Poetin tot het besluit komen dat een rechtstreekse aanval niet de beste optie is. Ik denk eerder aan hybride scenario’s. Met cyberwar — dat is al volop bezig — en een militaire operatie ‘op uitnodiging’: de regio’s Donetsk-Loehansk die zich onafhankelijk verklaren en de Doema die deze republieken erkent, waarna ze bijstand vragen aan het Russische leger. Of de geheime dienst GROe die opstanden organiseert — daar is al iets van gelekt door Britse geheime diensten — waarna de Russische bevolking ter plaatse moet ontzet worden.”

Kan iemand Poetin dat nog uit zijn hoofd praten?

“Poetin heeft een tijd geleden een essay geschreven waarin hij stelt dat Oekraïne geen onafhankelijk land kan zijn. Hij ziet het als een deel van Rusland. De Russen hebben claustrofobie, het gevoel omsingeld te zijn. Dat is psychologie, ik weet het, maar de psychologie van een natie bestaat ook. Poetin verwijst daarvoor naar een afspraak, die weliswaar niet op papier staat, tussen de laatste Sovjet-leider Gorbatsjov en de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Baker. Oost- en West-Duitsland mochten verenigen en zelfs lid zijn van de Navo, maar de Navo zou zich in ruil niet verder uitbreiden. Het Westen heeft van de strategische zwakte van Rusland in de jaren negentig gebruik gemaakt om dat wél te doen. Dat stoort de Russen, omdat zij een veilige buffer willen. Vanuit hun standpunt — en ze gaan daar ver voor terug in de tijd — is de dreiging altijd uit het Westen gekomen: van Napoleon tot Hitler.”

“Wat de situatie nog verergert, is dat alle bouwstenen die we voorheen hadden om tot een toenadering te komen, er niet meer zijn. Zowel het INF-verdrag (Intermediate-Range Nuclear Forces) als het Verdrag inzake conventionele strijdkrachten in Europa (Treaty on Conventional Armed Forces in Europe) zijn opgezegd. Dat waren wederzijds vertrouwenwekkende afspraken om noch van het ene, noch van het andere te veel te doen. Omdat de andere partij zich anders genoodzaakt zou voelen om hetzelfde te doen. Zo beland je in een opbod. Dat zien we nu: wat het Westen op dit moment doet, is militaire assets naar de Navo-landen in de regio brengen om de balans te herstellen en vanuit een positie van kracht te onderhandelen.”

Belangrijk en heikel punt in deze is dat we blijkbaar ook Oekraïne aan het bewapenen zijn.

“Inderdaad. De Russen zien dat als Oekraïne in onze invloedssfeer trekken. Het is niet zo duidelijk wat Biden daar mee wil. Maar hij houdt nog altijd de optie open om Oekraïne in de NAVO te brengen.”

Nord Stream. Beeld REUTERS
Nord Stream.Beeld REUTERS

Stel, het loopt fout. Draait Poetin dan de gaskraan dicht? En kunnen wij in Europa zonder?

“Tijdens de Koude Oorlog liepen de spanningen ook hoog op, maar waren er toch leveringen van aardgas en olie. Nord Stream 1 draait ook nu. Ik zie dat niet zo gauw veranderen. De afhankelijkheid van het gas verschilt van land tot land. Er zijn verschillende landen die allerlei diversificatiestrategieën hebben ontwikkeld. Finland bouwt om die reden een kerncentrale. Er zijn oude schepen omgebouwd tot LNG-terminals. Er ligt een plan op tafel voor nieuwe pijpleidingen vanuit Baltische Staten over Denemarken naar Noorwegen.”

Poetin zou geneigd kunnen zijn dit wel te doen, omdat zijn economie dit vandaag beter aankan. Net als eventuele sancties trouwens.

“Klopt. Maar dan zou hij ook in eigen vlees snijden. Dankzij hogere olie- en gasprijzen staat Rusland vandaag terug sterker. De Russische infrastructuur werkt goed en na de westerse sancties van 2014 hebben een aantal markten zich herzet. Zo is er een interne markt gecreëerd voor landbouwproducten. Voor een aantal is Rusland nu de grootste exporteur ter wereld aan het worden. Met dank aan het Westen. Moskou heeft een deal gesloten met Beijing en handelscorridors verlegd. In maart 2014 was er de Krim-crisis. In mei 2014 een akkoord over een aardgaspijplijn richting China. De Russen tolereren een grotere invloed van China in hun ‘nabije buitenland’. In ruil accepteren de Chinezen de Euraziatische Economische Unie als forum en gesprekspartner.”

Xi Jinping Beeld AP
Xi JinpingBeeld AP

We drijven de Russen letterlijk in de armen van de Chinezen.

“Dat is voor een deel ook mijn analyse. Onze westerse sanctiepolitiek heeft sinds 2014 soms contraproductief gewerkt. Ik kan dat bevestigen met cijfers. De Chinese volksrepubliek kijkt trouwens met veel belangstelling naar dit alles. Zij zien de situatie in Oekraïne als het Westen dat zijn invloedssfeer verder opschuift. De Chinezen hebben hun eigen meningsverschillen met het Westen, vooral over Taiwan. Met het fiat van Xi Jinping kan die crisis snel én tegelijk opgepookt worden. Poetin gaat begin februari naar China. Het Westen kan geen twee crisissen tegelijkertijd aan.”

Het Westen dreigt met nooit geziene sancties, mocht Poetin overgaan tot de actie. Maar dat werkt dus contraproductief?

“Een sanctiepakket moet realistisch zijn. Je kan zeggen: we gaan ze helemaal droogleggen. Maar daar wil ik toch voor waarschuwen. Als de Russen geen opties meer hebben, dan zullen ze uithalen. De Amerikanen denken best terug aan Pearl Harbor. Vier maanden voor de Japanse aanval, kondigden ze sancties en een olieboycot af in de regio. De Japanners hadden nog drie maanden voorraad. In Tokio grepen de radicalen de macht en kozen voor de vlucht vooruit.”

Pearl Harbor, 7 december 1941. Beeld AP
Pearl Harbor, 7 december 1941.Beeld AP

Het plan om Rusland uit Swift — zeg maar het internationale betalingsverkeer — te zetten, ligt op tafel in Washington. Is dat vergelijkbaar qua geschut?

“Dat gaat ver. Dat is het openen van een ander front, een financieel-economische oorlog. Het Euraziatische blok — Rusland, China en alle ‘belt and road’ landen — zal alternatieven opzetten, dollars dumpen op de markten om te hedgen, goud te kopen en te speculeren op een verdere daling van de dollar. Zo drijf je ze helemaal in elkaars armen. Voor ons allesbehalve een goed scenario. Wij Europeanen hebben met de Russen minstens één ding gemeen: dat we geen van beiden te winnen hebben bij een bipolaire wereld, waarin enkel Washington en Beijing de plak zwaaien. Maar deze crisis zou ons wel eens allebei kunnen dwingen om een kamp te kiezen.”

Is er nog een diplomatieke uitweg?

“Deutschlandfunk meldt dat er interesse is vanuit Kiev om Turkije te laten bemiddelen, een land dat zowel met Oekraïne en Rusland redelijk goede contacten onderhoudt. Turkije is zeer bezorgd om de machtsbalans in de bredere regio van de Zwarte Zee en staat niet te springen voor meer Russische invloed daar. Het is dus in het belang van Turkije om eventueel te bemiddelen.”

“In Clingendael Spectator publiceer ik over een andere mogelijke uitweg: een heronderhandelen van het Boedapest-memorandum uit 1994. Wit-Rusland, Oekraïne en Kazachstan gaven daarin hun nucleaire wapens op en in ruil kregen ze van de VS, Rusland en China de belofte dat zij hun territoriale integriteit zouden beschermen. Je kan de redenering ontwikkelen dat Rusland en de VS momenteel met de acties die ze ondernemen blijkbaar allebei bereid zijn de integriteit van Oekraïne te verdedigen. Je zou een meer krachtige variant van dat memorandum kunnen onderhandelen en op papier zetten.”

“Nadien zou je een traject kunnen opzetten om in het land ‘à la Belge’ de regio’s meer autonomie te geven. Natuurlijk, dan wordt Oekraïne terug wat het was. Grensland, de letterlijke betekenis van Oekraïne. Een buffer, niet behorende tot één van beide invloedssferen. We moeten duidelijk beseffen dat voor Rusland Oekraïne en het beschermen van haar westgrens tot haar absolute kernbelangen behoort. Als je hoort hoe men in de Doema of op de Russische tv over het Westen spreekt, dat is soms om koude rillingen van te krijgen. Dit kan zeer verkeerd aflopen.”

En dan is dat ook de zwartst mogelijke zwaan op de beurzen?

“Daar zijn vele mogelijke zwarte zwanen. De inflatie en de positie van de middenklasse in het Westen. Dat laatste is voor mij de grootste zwarte zwaan. Maar dit conflict creëert natuurlijk wel stress op het systeem. Je ziet het nu al. Angst bij beleggers. En een slechter investeringsklimaat, als gevolg van geopolitieke risico’s en de toenemende complexiteit door allerlei sanctieregimes.”

David Criekemans Beeld Pieter-Jan Vanstockstraeten / Photo News
David CriekemansBeeld Pieter-Jan Vanstockstraeten / Photo News
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234