Woensdag 14/04/2021

ReportageBulgarije

Premier Bojko Borissov wordt vandaag vrijwel zeker weer verkozen. ‘Wie is er niet corrupt?’

Bojko Borissov, minister-president van Bulgarije: ‘Jullie zijn simpel en ik ben simpel, daarom kunnen we het met elkaar vinden’. Beeld AP
Bojko Borissov, minister-president van Bulgarije: ‘Jullie zijn simpel en ik ben simpel, daarom kunnen we het met elkaar vinden’.Beeld AP

Zondag gaat Bulgarije naar de stembus. Dan zal zittend premier Bojko Borissov vrijwel zeker worden herkozen. Dat hij slapend is gefotografeerd met naast zich stapels bankbiljetten en baren goud, schijnt weinigen te deren ('Wie is er niet corrupt?'). Wat maakt hem zo geliefd? Een roadtrip over de snelweg A2 geeft het antwoord.

In een verkiezingscampagne is niks belangrijker dan stemmen trekken, en dus doet de minister-president van Bulgarije wat hij altijd doet: hij gaat kijken bij het asfalt. Of nee, niet alleen kijken, de 61-jarige Bojko Borissov gaat er ook iets over zeggen voor een draaiende camera. En niet alleen bij snelwegen, maar eigenlijk overal waar gebouwd wordt: tunnels, bruggen, speeltuinen, taluds, zolang ze maar nieuw zijn en aangelegd onder zijn bewind.

Daar staat hij, een winderige woensdag in maart, pal voor zo'n schitterende brug in de Bulgaarse heuvels. Goedzittend maatpak, rode stropdas, en dan praten en handen schudden. Op zijn Facebookpagina worden de filmpjes 20- à 30 duizend keer bekeken. Premiers in campagnetijd hebben vaak een propvol schema met speeches en debatten, maar daar moet je niet mee aankomen bij Borissov. Met woorden schiet een land niks op, met asfalt wel. “Dit is de Bulgaar”, zegt hij wijzend naar de arbeiders op de brug, “werkend en bouwend aan zijn geschiedenis.”

Komende zondag mag een flink deel van de 7 miljoen inwoners naar de stembus, en de kans is groot dat de oud-brandweerman voor de vijfde keer op rij gaat winnen. Sinds 2009 domineert Borissovs centrumpartij GERB (‘Burgers voor de Europese Ontwikkeling van Bulgarije’), tal van corruptieschandalen ten spijt, vrijwel onafgebroken het politieke landschap. In de peilingen staat hij op 25 à 30 procent van de stemmen.

Wie op zoek wil naar het geheim achter zijn succes, doet er goed aan de hoofdstad te verlaten en de A2 te nemen, een snelweg in aanbouw richting Varna aan de Zwarte Zeekust.

null Beeld

Als vanzelf komt de bezoeker langs Pravets, het geboortedorp van de gestorven communistische dictator Todor Zjivkov, de Stalin van Bulgarije. Er is een bescheiden museum gewijd aan zijn nalatenschap, met vitrines vol geschenken van bevriende staatshoofden. Niet ver van de porseleinen olifantjes (Zimbabwe) en automatische geweren (Nicaragua) hangt een foto uit de jaren negentig, genomen toen Zjivkov hoogbejaard was. Niemand had op dat moment aandacht voor de stuurs kijkende man iets rechts van hem. Het was zijn lijfwacht Bojko Borissov.

In de relatie tussen de twee mannen ligt de tragiek van postcommunistisch Bulgarije besloten. Toen het oude systeem implodeerde, behoorde Borissov tot de slimmeriken die tijdig de sprong naar de vrije markt maakten. ‘Ippon’, zijn beveiligingsbedrijf, groeide uit tot het grootste van het land met de gevallen dictator - ‘grote vader van het Bulgaarse volk’, dixit Borissov - als belangrijkste klant.

Corruptie

Met een schep maakt directrice Tatjana Borisova (60) de stoep voor haar museum sneeuwvrij. Sinds het communisme is er veel veranderd, zegt ze, maar in hun gedrag hebben de twee leiders veel van elkaar weg. “Je ziet het als Borissov met gewone mensen praat. Dat heeft hij van Zjivkov geleerd.” Tegenover kiezers gebruikt de premier nooit moeilijke woorden. “Jullie zijn simpel en ik ben simpel”, liet hij optekenen, “daarom kunnen we het met elkaar vinden.”

In het winterse landschap prijken metershoge affiches van Borissovs partij. ‘Werk, werk, werk’, is de slogan, en daar is niks overdreven aan. Bijna vijftig jaar nadat Zjivkov de opdracht had gegeven tot de aanleg, is de A2 pas voor de helft af. Borissov is vastbesloten de achterstand in te lopen. “Ons land lag in puin”, licht Koteva Temenuzjka haar stem op de premier toe. “Alles wat nu gebouwd wordt, is dankzij GERB. Onze levens worden beter.”

Maar tegen welke prijs? De corruptie blijft enorm in het zwalkende EU-land. Vorig jaar lekten er foto's uit - maker onbekend - waarop Borissov slapend te zien was, met op zijn nachtkastje een pistool, baren goud en stapels bankbiljetten. Het pistool was van hem, reageerde hij, de rest trucage van zijn politieke vijanden. Veelzeggend was een heimelijk opgenomen telefoongesprek waarin te horen is hoe een vulgair pratende Borissov een politica indirect bedreigt, en zijn strategie tegenover Europese collega's uiteenzet: bij kritische vragen doet hij alsof hij dom is.

Op uitlekte foto's is premier Borissov te zien met op zijn nachtkastje een pistool, baren goud en stapels bankbiljetten. Beeld rv
Op uitlekte foto's is premier Borissov te zien met op zijn nachtkastje een pistool, baren goud en stapels bankbiljetten.Beeld rv

Dimitar Markov, analist bij het Centrum voor de Studie van Democratie (CSD), ziet daarin het grote verschil met de twee lastpakken in de EU, Polen en Hongarije. “Hij speelt de betrouwbare vent, met als boodschap: ik heb misschien mijn eigen problemen, maar Europees kun je op mij rekenen.” In gesprekken gaat Borissov prat op zijn goede connecties met de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Het was de wetenschappelijke poot van Merkels zusterpartij CSU, de Hanns Seidel-stichting, die rond de EU-toetreding (2007) van Bulgarije Borissovs politieke potentie zag en hem hielp bij de oprichting van een nieuwe partij.

‘Maffia heeft het land’

Even leek zijn positie afgelopen zomer te wankelen, toen het parlementsplein in Sofia wekenlang volliep met boze betogers. Ze eisten het vertrek van Borissov en diens autoritaire protegé Ivan Gesjev. De procureur-generaal wordt ervan verdacht onwelgevallige zaken tegen te houden, en zijn macht te misbruiken. “Ieder land heeft een maffia”, zeggen demonstranten graag, “maar bij ons heeft de maffia het land.” Borissov ontsloeg op tijd een handvol ministers en wist te overleven.

Met name de wegenbouw staat bekend als een makkelijke sector voor louche zakenlieden om zich te verrijken. Bij de A2 kwam er geen aanbesteding, en ontving het verstofte staatsbedrijf Avtomagistrali direct 2,6 miljard euro. Vervolgens werd de route in stukjes opgeknipt, met voor ieder deel een andere onderaannemer. De bedrijven worden ‘als matroesjka’s in elkaar geschoven’, zegt Hristo Ivanov, ex-minister van Justitie en vorig jaar de aanstichter van de protesten. “Delen van de snelweg zijn ineens verdubbeld in prijs.” Op vragen van journalisten hult Avtomagistrali zich in stilzwijgen. Ivanov stuurde een klacht aan de Europese Commissie, en hoopt op actie van de Brusselse anti-corruptiewaakhond Olaf.

Vanaf de doorgaande weg is het een half uur naar de dorpen Toros en Aglen, waar ze een paar jaar terug iets geks zagen: de graafmachines schraapten sedimenten uit de droogstaande rivier Vit, en plaveiden daarmee de ondergrond voor de snelweg. “De hele biodiversiteit ging eraan”, zegt Ioto Patsov (71) hoofdschuddend, “en dat terwijl ecotoerisme onze enige hoop is.” Volgens een natuurbeschermingsorganisatie die met drones de schade opnam, is alle vegetatie in een gebied van twee kilometer dood, terwijl de rivier bescherming zou moeten genieten onder de Europese Natura 2000-richtlijnen. Justitie deed er niks mee. E-mails en interviewverzoeken van de Volkskrant aan de GERB-campagne blijven onbeantwoord.

‘Goedgelovig’

Patsov, oud-journalist en naar eigen zeggen de enige Europeaan die ooit de hele kustlijn van India te voet aflegde, ging voorop in het protest in Aglen. Hij waagt zich aan een voorspelling: ruim de helft van het dorp gaat toch GERB stemmen. “Dat is de psychologie van ons volk. We zijn goedgelovig. We vinden het belangrijker dat iemand sympathiek is, dan dat hij echt te vertrouwen is.”

Zichtbaar zijn, daar gaat het Borissov om. Begin jaren 2000 vestigde hij zijn reputatie van ‘boevenjager’ door als hoge ambtenaar zelf bij arrestaties op te duiken, met in zijn kielzog een ingeseinde cameraploeg. Nu rijdt hij in zijn kolossale Toyota naar dorpjes waar ze nog nooit een politicus hebben gezien, schudt handen (corona is geen campagnethema), slaat mensen op de schouders en zegt dingen als: “Deze snelweg lijkt wel een baan van de Formule-1.” Bij een bezoek aan een bouwplaats naast de A2 trok hij zijn colbertje uit en gaf dat onder applaus aan een wegwerker die hem gecomplimenteerd had met zijn outfit. Tegen de tijd dat Bulgaarse media het toneelspel doorzagen (de ‘toevallige’ ontvanger bleek gemeenteraadslid voor GERB), was Borissov alweer vertrokken.

Naar buiten toe presenteert Bulgarije economische groeicijfers van ruim 3 procent, onder meer dankzij een snelgroeiende it-sector, maar de harde realiteit is dat die groei alleen voelbaar is in de steden en bij een kleine bovenlaag. De ongelijkheid neemt al jaren toe, hoogopgeleiden zoeken hun geluk elders in Europa.

Dat veel achterblijvers bij Borissov uitkomen, heeft vooral te maken met een fijnmazig netwerk van cliëntelisme en handjeklap. Bij de vorige verkiezingen kocht de partij stemmen op het platteland door tassen eten uit te delen met een partijflyer erbij. GERB geldt als de partij van de ambtenarij, een enorme groep in het zwaar gecentraliseerde land.

Premier Borissov brengt zijn stem uit. Beeld EPA
Premier Borissov brengt zijn stem uit.Beeld EPA

Volgens oud-minister Ivanov worden de stemmen onder meer geronseld via de talloze GERB-burgemeesters. “De partij weet precies hoeveel stemmen er per gemeente nodig zijn. Tegen bestuurders zeggen ze: lever ons dit aantal, anders heb je een probleem.”

Landmeter Simeon Venkov (28) tuurt door zijn apparatuur. Hij heeft gehoord van de bezoekjes van Borissov, maar is niet onder de indruk. “Hij acteert en hangt de man van het volk uit.” Zelf stemt hij op Slavi Trifonov, een talkshowpresentator die zich opwerpt als de kandidaat van de demonstranten (hij staat derde in de peilingen) en ijvert voor meer directe democratie.

‘Niemand beter dan Borissov’

Heel anders is de stemming op de Facebookpagina van de premier, waar bijna ieder filmpje van een snelwegbezoek een enthousiaste reactie krijgt van Veska Janeva (68). ‘Bravo!’ Als gepensioneerde ontvangt ze sinds een paar maanden een extraatje (omgerekend 25 euro) van de regering op haar rekening, en voor een land waar een pensioen begint bij 150 euro is dat een flink bedrag. “Ik zie niemand die beter is dan Borissov.” En de corruptie? “Dat zeggen ze alleen maar om zijn succes te ondermijnen.”

De weg slingert dieper het binnenland in, tot in universiteitsstad Veliko Tarnovo. In een gelambriseerde vergaderruimte doet viceburgemeester Georgi Kamaresjev (60) zijn mondkapje af. De A2 zal volgens hem nieuwe bedrijvigheid opleveren en tijdswinst. “Nu is het tweeënhalf uur naar Sofia, straks minder dan twee uur.” Kamarasjev is geen partijlid, maar dient wel onder een GERB-burgemeester. Vragen over corruptie pareert hij vriendelijk lachend met een Bulgaars gezegde. “De enige smerige deal is een deal waar je niet aan deelneemt.”

Even buiten de stad zeggen wegwerkers (‘geen naam’) het hem allemaal na. “Welke politicus is er niet corrupt? En trouwens, waarom vragen jullie alleen naar Borissov?” De A2 levert de mannen werk, zekerheid en een toekomst op. Op welke partij ze stemmen willen ze niet zeggen, maar het antwoord laat zich raden.

Georgi Angelov (36) steekt rillend een sigaret op, staand bij een tankstation. Als eigenaar van een internationaal opererend bedrijfje in beschermende kleding ziet hij de toekomst een stuk minder rooskleurig. “De corruptie is overal, en ik denk niet dat de verkiezingen daar iets aan gaan veranderen.” Voor hem, zijn vriendin en hun zoontje van 4 ligt de toekomst ergens anders. In Spanje, zegt hij, en niet in het land van Bojko Borissov.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234