Woensdag 11/12/2019

Interview

"Politici moeten niet verbaasd zijn dat de kiezer snel ontevreden is"

Bas Heijne. Beeld Hollandse Hoogte / Ivo van der Bent

Essayist Bas Heijne vertrok naar Parijs om in alle rust te kunnen nadenken en schrijven. Maar de actualiteit roept, zo zegt de kersverse winnaar van de P.C. Hooft-prijs. Hij kan niet blijven zwijgen.

Hij voelde zich naar eigen zeggen als een hazewind op de racebaan, met lotgenoten rennend achter een pluchen konijn. Hij zag zich als het exemplaar dat ineens in vertwijfeling stilstaat - soms gebeurt dat. De hond die zich lijkt af te vragen: waar ben ik eigenlijk mee bezig?

Als columnist van NRC Handelsblad sloeg dit jaar de twijfel toe bij Bas Heijne (56). Sinds 2001 was hij wekelijks aanwezig op pagina 2. Hij was ook moe van de stress die zo'n column met zich meebrengt. Toen hij begon, wilde hij schrijven over Nederland in tijden van globalisering, en wat moraal nog is in tijden van vrijheid. Maar toen kwam 11 september. Er werd wereldgeschiedenis geschreven. In Nederland waren er de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh. Heijne opereerde vijftien jaar lang in het heetst van de strijd.

Heijne: "Ik had het gevoel dat ik dreigde te vergroeien met de rol die ik speelde. Instinctief verzette ik me daartegen. Ik merkte dat die column een korset werd. Ik dacht: 'Ik moet terug naar de wezenlijke dingen.' Ik wilde nadenken zonder in dat knellende ritme te zitten."

De zon schijnt in Parijs en de terrassen stromen vol. In zijn bescheiden appartement in het 13de arrondissement (bed, tafel, twee stoelen, boekenkasten, meer niet) trakteert Heijne op gebakjes. Hier schrijft hij tegenwoordig zijn essays, met als laatste Onbehagen, waarin hij, met Freud in het achterhoofd, onze beschaving op de sofa legt. Koptelefoon op, keiharde muziek, tikken maar.

Sinds dinsdag weet hij dat hij voor zijn beschouwend proza de P.C. Hooft-prijs heeft gekregen. Zijn naam ging al jaren rond. Volgens de jury geeft de auteur "een vernieuwende impuls aan wat literatuur in maatschappelijke zin betekenen kan. Vooral de vorm waarin hij dat doet, is bijzonder. Hij schrijft als een denker en denkt als een lezer."

"Ineens was daar dat telefoontje. Nu heb ik op dit vlak wat lichte trauma's uit het verleden. Dat ze je namens een prijs bellen, en zeggen: 'Je voelt het al aankomen... Wil je in de jury?' Maar dit voelt geweldig, het is een grote prijs. Als schrijver wil je dat je werk gezien is. Om met Reve te spreken: het is niet onopgemerkt gebleven."

Had u niet de behoefte om direct op de trein terug te springen?
"Al die aandacht maakt het ook ongemakkelijk. Mij wordt vaak gevraagd: 'Houd je rekening met je publiek als je schrijft?' Als je zo'n column hebt, kun je moeilijk nee zeggen, want het genre is wat ik noem 'stand-up'. Maar je wilt ook niet dat alle lichten in de zaal aangaan, want dan raak je van slag. Welnu, in mijn hoofd gebeurt er van alles, dus het is fijn dat ik hier zit."

Waarom bent u hierheen gekomen?
"Afstand is goed om jezelf opnieuw uit te vinden. Hier kijk ik anders tegen Nederland aan. Zo'n Zwarte Pietendebat komt wat gedempter binnen."

In Onbehagen gaat u op zoek naar een nieuw beschavingsideaal aan de hand van wat Freud in 1930 schreef. U stelt: ons mensbeeld is fundamenteel gewijzigd en niet in positieve zin.
"Terwijl we onszelf blijven wijsmaken dat dit niet zo is. Als je een kind vraagt om een huis te tekenen, dan krijg je een huis met een puntdak, hoewel huizen allang niet meer zo worden gebouwd. Zo kijken wij ook naar onze samenleving. Veel van de recalcitrantie tegen wat nu de elite heet, kun je zo samenvatten: jullie doen of er nog een puntdak op het huis ligt, jullie kijken niet naar de samenleving. Deels is dit waar.

"We leven nog steeds met dat naoorlogse humanistische idee van: uiteindelijk zijn we één; de empathie overwint; we maken ons zorgen over een jongen van 12 die aan de andere kant van de wereld onze schoenen maakt. Zo ben ook ik opgevoed: racisme moet de wereld uit, vrouwen moeten gelijk zijn aan mannen. Degenen die nu lopen te schelden hebben daarin ook geloofd, maar die zijn hun geloof kwijt. Acht jaar geleden leek Obama ons een baken voor de toekomst. Als hij nu naast Merkel staat, zie je een relikwie uit het verleden. Met Trump dringt het besef door - en ik schrijf daar al tien jaar over, sinds mijn boek Onredelijkheid - dat dit een beweging is die niet meer verdwijnt."

Obama's erfenis ligt op de schroothoop, Wilders blijft maar stijgen in de peilingen. Om ons heen woedt 'een veenbrand van ongenoegen'. U wijt dit aan doorgeschoten individualisme.
"Deels. Individualisme houdt geen rekening met de behoefte aan samenhang, aan gemeenschap. Het is fictie om de mens te zien als een individu dat in vrijheid zijn wereld vormgeeft. Zo werkt het niet. Mensen hebben een bedding nodig. Volgens Freud worden we voortgedreven door een lustprincipe, je wilt het goed voor jezelf hebben. Hij zegt ook dat de lust in toom wordt gehouden door een realiteitsprincipe. Wij conditioneren onze verlangens, anders zou 'Grab them by the pussy' de norm zijn. Dit noemen we beschaving.

"Maar tegenwoordig worden we door de commercie en de politiek steeds meer aangesproken op bevrediging van onze individuele lusten. De klant is koning. Dan moet je niet verbaasd zijn als die burger zich ook zo gedraagt en snel ontevreden is. Dat hij beloften snel als leugens ervaart, ook omdat die politiek zich betrekkelijk weinig gelegen laat liggen aan zijn wensen. Want er wordt van alles beloofd dat niet wordt waargemaakt. Dat noem ik paaipolitiek. Bovendien wordt alles steeds complexer, speelt zich steeds meer ver boven onze hoofden af."

U zegt: door die illusie van de onbeperkte zelfbeschikking is onze beschaving in het geding.
"Ja, want die burger denkt: mijn vrijheid is onbeperkt. Tot hij beseft dat hij voortdurend wordt gemonitord en gemanipuleerd. De Snowden-affaire is wat dit betreft een omslagpunt: we zijn geen subject dat zijn eigen wereld creëert, maar een object dat wordt bekeken. We zijn broedmachines voor commercie, we zijn niet vrij. Dan worden mensen driftig, omdat ze zich gedwarsboomd en bedrogen voelen.

"Je kunt het populisme overal de schuld van geven, maar in wezen is het een extensie van wat Rutte doet met zijn '1.000 euro voor iedereen', of met het Oekraïne-referendum. Je belooft iets wat je niet waarmaakt. Met zulke halfhartigheid versterk je het gevoel dat aan de basis ligt van het populisme: 'We worden genaaid.' Deels valt dit ook niet te ontkennen.

"Uiteindelijk leidt dit tot gefrustreerd gemeenschapsdenken: 'minder Marokkanen', baas in eigen land. Dat kun je niet weerleggen met: we zijn individuen, we hebben niets met elkaar te maken. Nee, de vraag is: wat hebben we wél met elkaar? Anders overwint wat ik de 'Contraverlichting' noem, die de nadruk legt op ongelijkheid, op afkomst, op de eigen groep, op de natiestaat. Dat is de laatste jaren mijn polemiek geweest, minder met Wilders dan met de krachten in dit kabinet. Dan wordt er gezegd: 'De economie trekt aan, je zult zien dat mensen weer tevreden worden.' Nou, dan heb je er niets van begrepen.

"Je zult in gesprek moeten met degenen die vanuit miskenning redeneren, zoals Gerard Joling in zijn internetcolumn. Die schrijft dingen als: 'Mijn moeder moet 12 kilometer fietsen voor een kerk, terwijl er om de hoek een moskee staat.' Het is nagemeten en totaal niet waar, maar je moet wel weten dat dit leeft. Want uit de blindheid van politici komt deels de wrok tegen de elite voort."

De elite in de zin van: de orde van politiek en media.
"Obama, die ik hoog heb zitten, heb ik weleens horen zeggen: 'Trump is a businessman, a merchant, he sold steaks, he even sold wine! Well, what kind of wine would that be?' Dat vinden aanhangers van Trump niet leuk om te horen. Op een gegeven moment kun je een hekel krijgen aan iemands sociale positie, als een vertegenwoordiger van iets. Dat geldt voor columnisten net zo, of voor iemand die in de grachtengordel woont. We leven in parallelle universums, er wordt gedacht in sjablonen."

Waar eindigt dit?
"Het is lastig. Je ziet de hysterie op internet. Het publieke debat staat in dienst van twee emoties: hoon en ontsteltenis. Kon je die elimineren, dan ging Twitter vandaag nog failliet. Die mensen die daar zo agressief actief zijn hebben het gevoel dat ze een bijdrage leveren aan de samenleving, maar je bent niet meer dan iemand met een telefoon in zijn handen, roepend op een schoolplein."

Maar wat zijn uw oplossingen?
"Er is behoefte aan nieuw engagement. Aan iemand als Bernie Sanders, met een volkse touch. Ik kom veel mensen tegen die betrokkenheid met hun omgeving uitstralen. Hoe is onze zorg geregeld? Waar liggen de fietspaden? Maar met het immateriële, met het verlangen naar bedding en samenhang weten we ons geen raad. Er lopen steeds diepere breuklijnen door onze samenleving, er zijn er die zich afzonderen, zowel de PVV-stemmer als de orthodoxe moslim.

"PvdA-leider Lodewijk Asscher heeft ooit gezegd: 'Ik wil niet in een land leven waarin mensen voortdurend worden aangesproken op hun achtergrond.' Nou, dan moet je een voorgrond creëren. Dan moet je niet met een roos de straat op, maar debatten organiseren. Niet over je partijprogramma, maar over Europa, over de pluriforme samenleving, over de islam. Huur zalen af. De tijd van een paar euro's doneren om bomen te planten omdat je in een vliegtuig hebt gezeten of ballonnen oplaten voor een betere wereld, ligt achter ons. Het is menens."

Daarmee is het probleem nog niet opgelost.
"Ik ben niet optimistisch, maar er is geen reden om bij de pakken te blijven zitten. We moeten ons engageren met mensen met wie we het niet eens zijn. We zitten allemaal in hetzelfde schuitje. Burgemeester van Rotterdam Ahmed Aboutaleb zegt: 'We zijn een gemeenschap en als je die afwijst, dan vertrek je maar.' Ik vind het onterecht dat daar zoveel kritiek op komt. Mij wordt verweten dat ik geen panklaar recept heb; hij analyseert van alles, maar biedt geen oplossing. Ik probeer slechts te laten zien waar het volgens mij om gaat. Voor de rest zeg ik: er is in de wereld nog nooit iets veranderd zonder een bewustzijnsverandering vooraf."

Laat Parijs achter u. Er is werk aan de winkel, meneer Heijne.
"Vanaf januari ben ik terug als columnist. Er is van alles te zeggen en te schrijven. Trouwens, weet je dat zo'n hazewind die gaat twijfelen en ineens stilstaat meestal wordt afgemaakt? Ik ga gewoon door, er is domweg te veel aan de hand. Het is zoals Bette Davis zegt in All About Eve: 'Fasten your seatbelts, it's going to be a bumpy nightride."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234