Donderdag 21/10/2021

Europese Unie

Polen zorgt voor eerste barst in EU

EU-Commissaris Frans Timmermans kondigt de Artikel 7-procedure aan tijdens een persconferentie. Beeld AFP
EU-Commissaris Frans Timmermans kondigt de Artikel 7-procedure aan tijdens een persconferentie.Beeld AFP

De Europese Commissie activeert de Artikel 7-procedure tegen Polen. De steeds groter wordende bedreiging van de scheiding der machten in dat land zou kunnen leiden tot grote sancties.

Geen kerstbestand in de al twee jaar durende uitputtingsslag tussen Polen en de Europese Commissie. EU-Commissaris Frans Timmermans zette gisteren vol de aanval in door een zware, nooit eerder gebruikte strafprocedure in gang te zetten tegen de rechts-nationalistische regering in Warschau. Volgens hem brengt zij de rechterlijke macht onder politieke controle en schendt zij daarmee de democratische waarden van de EU.

Tot nu toe was het vooral een gevecht tussen de Europese Commissie en Polen, maar door het activeren van de zogeheten Artikel 7-procedure worden ook de regeringen van de lidstaten erbij betrokken. Het is een sprong in het duister.

Timmermans hoopt dat Polen zal zwichten onder de sterk opgevoerde Brusselse druk. Als het Oost-Europese land binnen drie maanden de gevraagde concessies doet, kan de strafprocedure volgens hem weer worden stopgezet. Maar of dat zo gaat lopen, is verre van ­zeker. Wat straks misschien resteert, is een ongebroken Polen en een onmachtige, gespleten en getraumatiseerde ­Europese Unie.

Timmermans kent de risico’s. "Het is met pijn in het hart dat we Artikel 7.1 inroepen. Maar de feiten laten ons geen andere keus. Dit gaat om de EU als geheel, om wie we zijn", zei hij op een perscon­ferentie.

Einde van de rechtsstaat

Het conflict gaat over wetten die de Poolse regering een sterkere greep geven op het Constitutionele Hof, het Hooggerechtshof, gewone rechtbanken en andere gerechtelijke instanties. Veel zittende rechters worden met gedwongen pensioen gestuurd, en in de benoeming van vervangers krijgt de parlementaire meerderheid van de regerende partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) de doorslaggevende stem. Dit bedreigt de scheiding der machten en betekent het einde van de rechtsstaat. Want die zal onafhankelijk zijn of niet zijn, zo is vrij vertaald het standpunt van Timmermans.

Sinds januari 2016 heeft hij geprobeerd met gesprekken, waarschuwingen en aanbevelingen de PiS-regering op andere gedachten te brengen. Zonder succes. Daarom wordt nu naar het zwaarste middel gegrepen: het in werking stellen van Artikel 7. Dit voorziet in de mogelijkheid van sancties, inclusief de zwaarste: het intrekken van het stemrecht in de EU. Het zijn de lidstaten die daarover moeten besluiten.

Volgens Artikel 7.1 van het EU-verdrag moeten zij nu eerst vaststellen of er een 'duidelijk risico' bestaat dat Europese waarden worden geschonden. Vindt vier vijfde van de lidstaten dat, dan volgt een aanbeveling of waarschuwing. Wordt daaraan geen gehoor gegeven en constateert men dat er metterdaad sprake is van een 'ernstige en blijvende schending' van de rechtsstaat, dan kunnen de lidstaten volgens Artikel 7.2 en 7.3 besluiten tot strafmaatregelen. Voor sancties is unanimiteit vereist, wat elke lidstaat een vetorecht geeft.

De Artikel 7-procedure staat ook bekend als de 'nucleaire optie'. Nooit eerder is die toegepast. De Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Macron zeiden op de recente Europese top dat zij de actie steunen. De meerderheid van de EU-landen deelt de zorgen over Polen. Toch zijn sommige lidstaten er niet blij mee dat het zover is gekomen en dat Timmermans nu de kwestie bij hen deponeert. Want hoe gaat dit eindigen?

Provocatie

De Poolse premier Morawiecki zei onmiddellijk na Timmermans' optreden dat de justitiële hervormingen pure noodzaak zijn. President Duda zette zijn handtekening onder de laatste wetten waarin de hervormingen zijn vastgelegd, bijna als provocatie. De Hongaarse vicepremier Zsolt Semjen verklaarde dat Hongarije zijn veto zal uitspreken over sancties. De Artikel 7-procedure was nog niet geactiveerd, of ze liep al vast.

Timmermans weigert te buigen omdat er democratische principes op het spel staan, maar voor de PiS-regering gaat het om een niet minder heilige zaak: de nationale soevereiniteit. Polen heeft het juk van Moskou niet afgeworpen om zich aan Brussel onderschikt te maken, klinkt het. Zo botsen verschillende waarden en geschiedenissen, wat de strijd heel emotioneel maakt.

Een hoge Brusselse bron vreest dat er uiteindelijk slechts verliezers zullen zijn. Polen ontloopt dan misschien sancties, maar wel op straffe van een isolement en een 'vernietigde' reputatie, zoals EU-president Donald Tusk, zelf een Pool, zei. De andere lidstaten kunnen achterblijven met de scherven van een mislukte operatie om een onwillige lidstaat tot de orde te roepen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234