Zondag 04/12/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Poetin doet het voorkomen of hij alles onder controle heeft. Maar die retoriek heeft een keerzijde

Vladimir Poetin laat graag zien dat hij internationaal gezien niet alleen staat. Dinsdag was de Russische president (links) in Teheran op bezoek bij zijn Iraanse ambtgenoot Ebrahim Raisi (midden), samen met de Turkse leider Recep Tayyip Erdogan.  Beeld AP
Vladimir Poetin laat graag zien dat hij internationaal gezien niet alleen staat. Dinsdag was de Russische president (links) in Teheran op bezoek bij zijn Iraanse ambtgenoot Ebrahim Raisi (midden), samen met de Turkse leider Recep Tayyip Erdogan.Beeld AP

Vladimir Poetin doet het voorkomen of hij alles onder controle heeft. Het Westen heeft met de Oekraïne-sancties zijn hand overspeeld en is de hoofdschuldige aan de graancrisis en de energietekorten. Maar die retoriek heeft een keerzijde.

Geert Groot Koerkamp

Het zijn drukke tijden voor Vladimir Poetin. Het ene moment voert hij intensieve besprekingen met Iraanse en Turkse leiders in Teheran, de volgende dag praat hij in Moskou urenlang met ambitieuze jonge Russen over ‘sterke ideeën voor de nieuwe tijd’. Poetin lijkt in zijn element. Hij praat honderduit, maakt kwinkslagen en steekt geregeld de draak met ‘onze westerse partners’.

Wat bovenal opvalt in al die gesprekken, is dat de Russische president waar mogelijk het woord ‘Oekraïne’ angstvallig vermijdt. Tijdens de twee uur dat Poetin in Moskou met een select gezelschap spreekt over innovatie en Ruslands lichtende toekomst wordt de naam van het buurland geen enkele keer uitgesproken, niet door Poetin, niet door de overige aanwezigen. Even daarvoor explodeert zeshonderd kilometer verderop een Russische raket in Charkiv. Er vallen drie doden, onder hen een 13-jarige jongen.

Business as usual

‘Business as usual’ is de boodschap die Poetin waar hij komt uitstraalt met zijn lichaamstaal. Zowel hijzelf als zijn entourage benadrukt stelselmatig dat de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne geheel volgens plan verloopt. De strijd in Oekraïne is daarmee in Rusland buiten de schijnwerpers geplaatst, routine geworden. Elk tegengeluid, elke vorm van kritiek of twijfel wordt in de kiem gesmoord.

De westerse sancties hebben volgens Moskou geen enkel effect gesorteerd en treffen alleen de bevolking in de landen die ze hebben afgekondigd. Rusland, heet het, heeft wel voor hetere vuren gestaan, zal nimmer op de knieën worden gedwongen en uiteindelijk sterker uit de huidige woelingen tevoorschijn komen. De suggestie dat Rusland internationaal geïsoleerd zou zijn, wordt in het Kremlin en op de staatstelevisie luidkeels weggehoond.

Alternatieve wereldorde

‘We weten dat onze Afrikaanse collega’s de onverholen pogingen van de VS en hun Europese satellieten om iedereen hun wil op te leggen niet goedkeuren’, schreef minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov in een artikel dat vrijdag tegelijkertijd verscheen in verschillende Afrikaanse kranten. En Poetin hield zijn Moskouse gehoor voor dat de wereld op dit moment ‘grandioze, onomkeerbare veranderingen’ doormaakt en dat er een ‘harmonisch, rechtvaardiger’ alternatief komt ‘voor de unipolaire wereldorde die tot nu toe bestond’.

Poetins bezoek aan Teheran afgelopen week moest die woorden kleur geven. De gesprekken gingen er over Syrië, de gestokte graanexporten uit Rusland en Oekraïne en de perspectieven voor een nieuwe ‘noord-zuid’-transportroute. Die moet Rusland verbinden met Iraanse havens aan de Perzische Golf en zo de door sancties bemoeilijkte levering van bijvoorbeeld Russische grondstoffen aan Aziatische afnemers vergemakkelijken.

Speciale band met Turkije

Voor Rusland is Iran bij uitstek het voorbeeld van een land dat al decennialang westerse sancties het hoofd weet te bieden, en daarmee een natuurlijke partner. Met Navo-lidstaat Turkije heeft Rusland al jaren een speciale band. Poetin en zijn Turkse tegenhanger Recep Tayyip Erdogan kennen elkaar lang, ze hebben een goed persoonlijk contact, al zijn er soms hooglopende geschillen. De band met Erdogan past in de Russische politiek om bij voorkeur rechtstreekse contacten te onderhouden met personen of landen die binnen de westerse coalitie een eigen, soms dwarse koers varen. Het is Ruslands spreekwoordelijke voet tussen de deur.

Tegelijkertijd laat Poetin geen gelegenheid onbenut om te onderstrepen hoezeer het Westen met de sancties zijn hand heeft overspeeld. Niet Rusland, betoogt hij, maar het Westen is schuldig aan de ontstane problemen met de graanexport en het perspectief van honger in delen van Afrika en Azië. En niet Rusland, maar het Westen zelf heeft de huidige energieproblemen veroorzaakt door blindelings in te zetten op alternatieve energie en de ingebruikname van de gaspijpleiding Nord Stream 2 te blokkeren.

De centrale boodschap is hier dat het Westen en de wereld niet om Rusland heen kunnen en dat Moskou, sancties of niet, genoeg stokken heeft om mee terug te slaan. Bijvoorbeeld door de energieleveranties aan Europa te reduceren (er stroomt weer gas door Nord Stream 1, voor hoe lang weet niemand) en in plaats daarvan de banden met China aan te halen, de zo vaak veelbetekenend aangekondigde ‘ommezwaai naar het oosten’.

Noord-Korea

Al die retoriek heeft een keerzijde. Ze kan niet verhullen dat de kritiek op het Russische optreden zich niet beperkt tot het Westen. Begin maart steunde een overgrote meerderheid van de lidstaten (141 van de 193) in de Verenigde Naties een resolutie die Rusland veroordeelt en oproept zijn troepen terug te trekken uit Oekraïne. Onverholen steun voor Moskou komt slechts van landen als Syrië, Noord-Korea, Belarus en Eritrea. Veel staten houden zich wijselijk op de vlakte, zoals het pragmatische China, dat de eigen goede relatie met Rusland weliswaar koestert, maar de veel belangrijkere economische banden met Europa en de Verenigde Staten niet wil schaden.

China heeft Rusland veel minder nodig dan andersom. Maar de ‘ommezwaai naar het oosten’ is grotendeels wishful thinking. China kan voor Rusland het wegvallen van cruciale westerse technologie niet compenseren, net zomin als de terugval, nu en in de toekomst, in de omvangrijke Russische olie- en gasexport naar Europa. De Russische afhankelijkheid van China zal wél toenemen. De gevolgen van westerse sancties voor de ontwikkeling van de Russische economie en de staatsbegroting zullen op termijn verstrekkend zijn, hoezeer Poetin ook zijn best doet ze te bagatelliseren.

Tweedracht

Het voortdurend herhalen van die bagatelliserende boodschap, is zijn verwachting, zal vroeg of laat tweedracht zaaien onder westerse kiezers. Hetzelfde geldt voor de voortdurende spanning over Russische energieleveranties en de gevolgen daarvan, zoals drastische bezuinigingen op energieverbruik. Poetin is er van overtuigd dat de tijd in zijn voordeel werkt en dat voor hem het tij zal keren nog voordat de sancties echt pijn gaan doen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234