Woensdag 13/11/2019

Vlaamse regering

Opkomstplicht afschaffen? ‘Niet duidelijk wat effect zal zijn’

Beeld ANP

Als het van de Vlaamse onderhandelaars afhangt, moeten Vlamingen niet meer verplicht naar de stembus bij de lokale verkiezingen. Vooral laagopgeleiden, jongeren en minderheidsgroepen zijn de eersten die thuis zullen blijven, zegt experte Ruth Dassonneville.

De afschaffing van de opkomstplicht bij de lokale verkiezingen is een van de vele maatregelen waarover rond de onderhandelingstafel al overeenstemming werd bereikt, ook al was het regeerakkoord toen nog niet in kannen en kruiken. Voor de Vlaamse en federale verkiezingen verandert er niets: daar blijft de opkomstplicht behouden. Vooral voor Open Vld is de afschaffing symbolisch belangrijk. “Dat principe staat al sinds 1992 in ons partijprogramma,” tekende persagentschap Belga op bij de liberale onderhandelaars.

Of de maatregel veel voordelen oplevert, is niet helder, zegt politologe Ruth Dassonneville. Zij werkt in Canada aan de Université de Montreal, nadat ze in 2015 aan de KU Leuven promoveerde met haar onderzoek naar stemgedrag. 

Als grote voordeel van de afschaffing wordt volgens Dassonneville vaak aangehaald dat het de zogenaamde foertstemmen uitfiltert: wie vooral gefrustreerd is door de politiek, wordt dan niet gedwongen om te stemmen. “Het probleem is dat er weinig wetenschappelijk bewijs is voor die veronderstelling. Het onderzoek gaat in feite alle richtingen uit, en de resultaten variëren van verkiezing tot verkiezing.”

Duwtje in de rug

De opkomstplicht is eenvoudigweg de beste manier om voor een hoge opkomst te zorgen, zegt ze. Zonder opkomstplicht zullen veel mensen uit alle lagen van de samenleving niet gaan stemmen. Het effect zet zich evenwel sterker door in bepaalde maatschappelijke groepen. “Vooral lageropgeleiden, jongeren en mensen met een lager inkomen hebben de neiging om niet te stemmen als het niet verplicht wordt. Zij hebben als het ware een duwtje in de rug nodig. Ook minderheidsgroepen zullen de verkiezingen wellicht sneller aan zich voorbij laten gaan.”

De gevolgen daarvan op het uiteindelijke resultaat op verkiezingsdag zijn dan weer erg klein. Mensen die zonder opkomstplicht niet zouden gaan kiezen, stemmen niet in blok. De afschaffing heeft met andere woorden geen grote gevolgen voor partijen die vooral stemmen uit lagere klassen krijgen.

Wel zou het kunnen zorgen voor minder blanco stemmen. Bij de gemeenteraads- en provincieraadsverkiezingen vorig jaar stemden meer dan 175.000 Vlamingen blanco of ongeldig, bijna 4 procent van het totale kiespubliek. Zowat 362.000 mensen bleven thuis. Dat is in principe strafbaar, maar slechts zelden leidt het ook echt tot een sanctie. Een situatie die misschien nog niet zo slecht is, zegt Dassonneville. “Enerzijds geeft de overheid de boodschap dat het belangrijk is om te gaan stemmen. Anderzijds zijn de mensen die niet willen stemmen vaak sowieso al gefrustreerd in de politiek: een sanctie maakt dat alleen erger. Zo bekeken is het misschien wel een ideaal systeem.”

Dassonneville betreurt dan weer dat door de afschaffing mogelijk het signaal gegeven wordt dat de lokale verkiezingen eigenlijk veel minder belangrijk zijn dan de Vlaamse of de federale verkiezingen, waar opkomst wel verplicht blijft. België en Vlaanderen zijn op dat vlak net uniek: in tegenstelling tot andere Europese landen schatten we het lokale niveau zelf het hoogst in, blijkt uit vergelijkend onderzoek. Het is het politieke niveau dat in ons land het dichtst bij de kiezer staat.

‘Idee van de elite’

Nog voor de regeringsonderhandelingen volledig rond zijn, krijgt de afschaffing van de opkomstplicht al stevige kritiek uit CD&V-hoek. Hendrik Bogaert noemt het een “typisch idee van de elite van de liberale democratie. De thermometer weggooien omdat je de uitslag niet mooi vindt, is ondemocratisch.” Zijn partijgenoot Roel Deseyn, in de vorige regeerperiode nog Kamerlid, klinkt nog een stuk cynischer: “We hebben het signaal goed begrepen, daarom schaffen we opkomstplicht af om nog iets meer te vervreemden van de kiezer.” Ook boegbeeld Sammy Mahdi zegt de opkomstplicht niet te willen afschaffen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234