Woensdag 05/10/2022

ReportageGroot-Brittannië

Ook in Wales klinkt de roep om afscheiding steeds luider

In Cardiff zijn duizenden mensen op de been voor de eerste mars ooit voor onafhankelijkheid van Wales, mei 2019.  Beeld Getty Images
In Cardiff zijn duizenden mensen op de been voor de eerste mars ooit voor onafhankelijkheid van Wales, mei 2019.Beeld Getty Images

Anders dan Schotland verlangde Wales nooit naar vertrek uit het Verenigd Koninkrijk. Dat verandert de laatste jaren. Het nationale zelfbewustzijn neemt toe, mede door voetbalsucces, trots op het Welsh én de coronapandemie.

Niels Posthumus

Elgan Owen draagt een kanariegeel T-shirt met daarop in het rood de tekst: Yma o hyd. Het is de titel van een lied van zanger Dafydd Iwan. “Het betekent in onze taal, het Welsh: Nog altijd hier”, legt hij uit. Het bezingt dat inwoners van Wales ‘ondanks alles en iedereen’ nog altijd hun eeuwenoude taal spreken; dat zij ondanks alles nog steeds bestaan als volk, als natie. “Het wordt tegenwoordig ook veel gezongen rond wedstrijden van het nationale voetbalelftal van Wales.”

Dat ‘ondanks alles en iedereen’ slaat onder meer op het feit dat het Welsh tussen 1536 en 1942 als taal verboden was in de rechtbank. En pas in 1993 kreeg het écht dezelfde status als het Engels. De Welshe cultuur werd lang onderdrukt. Martin Johnes, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Swansea, liet zich ooit ontvallen dat ‘het overleven van de Welshe identiteit vrij opmerkelijk is’.

Owen is eind dertig. Onder zijn gele shirt bolt het buikje van een levensgenieter. Zijn ogen staan vrolijk. Zijn baard is wild. Hij staat in een stalletje van Yes, Cymru (‘Ja, Wales’). Die organisatie streeft een onafhankelijk Wales na: politieke afscheiding van het Verenigd Koninkrijk. De kraam staat op National Eisteddfod in het dorpje Tregaron: een jaarlijks festival dat geheel in het teken staat van de Welshe taal en cultuur. “Wij vinden dat inwoners van Wales politieke beslissingen over Wales zelf moeten nemen”, legt hij uit, terwijl hij folders uitdeelt en protest-T-shirts verkoopt. “Niemand anders.”

Elgan Owen in het kraam van Yes, Cymru. Beeld Niels Posthumus
Elgan Owen in het kraam van Yes, Cymru.Beeld Niels Posthumus

Democratisch tekort

Om zulk zelfbestuur te realiseren is volgens hem een eigen, geheel soevereine regering essentieel. Wales heeft sinds eind jaren negentig weliswaar een eigen deelregering en parlement, maar daarvan zijn de bevoegdheden beperkt. De meeste macht ligt nog altijd bij de overheid in Londen. Binnen het parlement in die Britse hoofdstad zijn Engelsen dominant. Van de 650 Britse parlementsleden vertegenwoordigen er 533 een Engels kiesdistrict (samen goed voor 56 miljoen mensen), en slechts 40 een district in Wales (ruim 3 miljoen inwoners). De rest zijn Schotse en Noord-Ierse parlementariërs.

“Zelfs bij besluiten die puur betrekking hebben op Wales kunnen al onze eigen parlementsleden tegenstemmen zonder dat dit effect heeft”, zegt Owen. “De Engelsen kunnen, door hun parlementaire overmacht, zo’n besluit er dan alsnog doorheen drukken. In feite worden wij dus bestuurd door een buurland.” Dat is volgens hem – en ook veel anderen op National Eisteddfod – extra ongewenst omdat Wales al sinds mensenheugenis overwegend op de linkse arbeiderspartij Labour stemt, maar in meer dan de helft van de gevallen juist een Conservatieve Britse regering daarvoor terugkrijgt.

“Mede door dat democratisch tekort leven we al lang niet meer in een verenigd koninkrijk, maar in een verdeeld koninkrijk”, vindt ook de 53-jarige Adam Price. Hij ontmoet enkele kraampjes verderop, als politiek leider van Plaid Cymru, potentiële kiezers op National Eisteddfod. Plaid Cymru is een centrumlinkse partij die al bijna honderd jaar strijdt voor onafhankelijkheid. “Wales is van oudsher progressiever dan Engeland”, zegt hij. “Dat moet meer in ons overheidsbeleid terug kunnen komen.”

Economische achterstelling

Bovendien gaan alle investeringen in het VK nu naar het zuidoosten van Engeland, moppert hij. Naar het gebied rond Londen. Het zorgt voor economische achterstelling in het westelijke Wales. Het Britse politieke systeem werkt die geografische ongelijkheid in de hand. Price: “Wales kent geen kiesdistricten die regelmatig van politieke kleur veranderen en zal dus nooit de doorslag geven bij de Britse nationale verkiezingen. Daarom zijn wij irrelevant voor de meeste politici in Londen.”

Wales is bepaald niet de enige plek waar de Britse staatsstructuur wringt. Het VK bestaat uit vier zogeheten constituerende naties: Engeland, Wales, Schotland en Noord-Ierland. In dat laatste land streden republikeinen tussen het einde van de jaren zestig en 1998 zelfs met geweld voor onafhankelijkheid: de Troubles. Zij bereikten dat verlangde doel niet. Maar sinds mei dit jaar is Sinn Féin, groot voorstander van Noord-Ierse afscheiding van het VK, er wel de grootste politieke partij.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Schotland op zijn beurt organiseerde in 2014 een onafhankelijkheidsreferendum. En met 45 procent van de stemmen voor afscheiding scheelde het opvallend weinig of de Schotten hadden het VK verlaten. Inmiddels dringt de grootste partij van Schotland, de Schotse Nationale Partij, aan op een nieuw referendum. Zij is ervan overtuigd dat er na de brexit nu wel een meerderheid te vinden is.

Wales leek lang de uitzondering. De natie is, op een kort intermezzo na, al sinds 1283 onderdeel van het Engelse koninkrijk. En dat leken de Welsh, ondanks alles, wel prima te vinden. Zelfs in 1979 verwierpen zij nog massaal het idee om een eigen deelparlement binnen het VK te creëren. Al kwam dat er in 1999 alsnog. Tot voor kort was niet meer 10 procent van de Welshe bevolking voorstander van onafhankelijkheid. Pas de laatste jaren is dat razendsnel gestegen tot 25 procent, met uitschieters tot boven de 30 procent in sommige peilingen. Nog lang geen meerderheid natuurlijk, maar toch.

Eigen taal

Op het reusachtige National Eisteddfod (ruim 150.000 bezoekers verdeeld over acht dagen) is men het erover eens dat de toenemende afscheidingsdrang een gevolg is van een sterk gegroeid Welsh zelfbewustzijn. Zowel politiek als cultureel. Zo spreken bijvoorbeeld steeds meer mensen Welsh. En zij zijn daar ook steeds trotser op; hun Keltische taal is immers veel ouder dan het Engels. Bij de laatste volkstelling, in 2011, waren ruim een half miljoen mensen het Welsh machtig: ongeveer één op de vijf inwoners van Wales. De ambitie is dat in 2050 minstens een miljoen mensen de taal spreken.

Het stemt Medi James vrolijk. Ze loopt rond in het Maes Dysgu Cymraeg (vertaald: het Welshe taaldorp). Dat is een sectie op National Eisteddfod waar beginners zich kunnen inschrijven voor Welshe taalcursussen en waar gevorderde sprekers aan tafeltjes met koffie hun Welsh wat kunnen oefenen met elkaar. James en haar medevrijwilligers organiseren ook het hele festival lang paneldiscussies. En op een van de podia in het taaldorp reikt een jury jaarlijks een prijs uit aan iemand die zich het Welsh bijzonder snel eigen heeft gemaakt en die de taal enthousiast promoot – het liefst onder jongeren.

“Vanaf de jaren zestig, toen ik jong was, kwam het besef onder studenten op dat we iets moesten doen om het Welsh voor uitsterven te behoeden”, legt James de wortels van alle taalinitiatieven uit. Wereldtaal Engels nam een steeds dominantere positie in de Welshe samenleving in. En ondanks de betere huidige positie van het Welsh blijven inspanningen hard nodig. James: “Want eigenlijk zie je momenteel weer hetzelfde, met alle sociale media waarop de voertaal doorgaans Engels is”.

Toch erkennen steeds meer ouders in Wales de voordelen van tweetaligheid voor hun kinderen. Extra aandacht voor het Welsh binnen het onderwijs helpt daarbij. “Het leren van Welsh ontsluit een hele cultuur vol prachtige, eeuwenoude literatuur en poëzie”, legt James uit. Volgens haar was echter ook de opening van het eigen deelparlement eind jaren negentig een cruciale stap. De toename in politiek zelfbestuur maakte mensen in Wales ‘meer bewust van hun Welshe culturele identiteit’.

Activisten verkleed als de Britse leiders Liz Truss en Boris Johnson vragen op National Eisteddfod aandacht voor klimaatverandering. Beeld Niels Posthumus
Activisten verkleed als de Britse leiders Liz Truss en Boris Johnson vragen op National Eisteddfod aandacht voor klimaatverandering.Beeld Niels Posthumus

Voetbal biedt een fantastische kans

’s Middags vindt in het taaldorp van James een vraaggesprek plaats over de toekomst van het Welsh. Daarbij wordt onder meer sterk ingezoomd op het belang van de recente successen van het nationale voetbalelftal voor die taal. Een van de sprekers is Ian Gwyn Hughes, perschef van de voetbalbond. Hij vertelt hoe hij wereldsterren als Aaron Ramsey en Gareth Bale de laatste jaren aanmoedigde om vragen van de pers niet alleen in het Engels te beantwoorden, maar ook in het Welsh.

“Voetbal vormt een fantastische kans om onze taal op de kaart te zetten”, legt hij uit. Wales plaatste zich, ondanks zijn bescheiden inwonertal, de laatste twee keer voor het EK. En het doet eind dit jaar zelfs mee aan het WK. Het elftal is bovendien een perfecte weergave van het steeds positievere beeld dat Wales als natie van zichzelf heeft. Hughes vat het samen: “Jong, modern en zelfverzekerd”.

Ook Plaid Cymru-leider Price is enthousiast. “Ons nationale voetbalelftal is zeer divers en inclusief”, zegt hij een uurtje later. “Dat is precies zoals wij het progressieve Welshe nationalisme ook zien. Je ziet dat cultuur, voetbal in dit geval, altijd vooruitloopt op de politiek.”

Owen van Yes, Cymru is het met hem eens. Binnen het Welshe nationalisme is plaats voor iedereen, benadrukt hij. Zowel voor Welsh- als voor Engelssprekers, voor jong en oud, stad en platteland, elke huidskleur en geaardheid, links en rechts qua politieke ideologie. Want het draait puur om institutionele onafhankelijkheid. Met etnische tegenstellingen of sluiten van grenzen heeft het niets te maken.

Uitbuiting door Engeland

Dat de onafhankelijkheidsdrang in Wales met name de laatste paar jaren plotseling explosief groeit, komt volgens beide mannen door de coronapandemie. Meer nog dan door de brexit. Natuurlijk was ook het verlaten van de Europese Unie voor sommige mensen in Wales een extra stimulans. Maar de meerderheid van de kiezers in Wales stemde juist voor de brexit. Tijdens de pandemie voerde Wales echter een eigen coronabeleid. Dat was in de ogen van veel inwoners van Wales competenter dan de nogal chaotische aanpak uit Londen. Het bleek een eyeopener: meer dan ooit tevoren bleek dat lokale politici met succes hun eigen en specifiek op Wales afgestemde beleid konden opstellen.

Het aloude kritiekpunt is echter dat het relatief arme Wales, zonder grote olievoorraden als die van Schotland, nooit financieel op eigen benen kan staan. Maar daar wil Price niks van weten. De uitbuiting door Engeland zorgt ervoor dat Wales nu economisch onder zijn kunnen presteert, verzekert hij. En zelfs dan heeft het land nog een bruto binnenlands product van 92 miljard euro. “Wales valt volgens de internationale definities gewoon binnen de groep welvarende landen in de wereld.”

En Wales hoeft ook niet morgen al direct onafhankelijk te zijn, nuanceert Owen. Haast ontstaat pas indien Schotland het VK zou verlaten. Want zonder Schotten slokt Engeland Wales op, vreest hij. “Ja, dan zouden we voor de keus staan: of volledig opgaan in Engeland, of onmiddellijk afscheiden.”

First minister Mark Drakeford van Wales. Beeld Getty Images
First minister Mark Drakeford van Wales.Beeld Getty Images

Politiek leider van Wales: Britse en Welshe identiteit kunnen naast elkaar bestaan

De first minister van Wales, zeg maar de premier, is geen voorstander van volledige onafhankelijkheid. Mark Drakeford (67) legt via de telefoon uit dat hij meer ziet in uitbreiding van het Welshe zelfbestuur binnen het Verenigd Koninkrijk. “Het is cruciaal dat Wales zijn eigen identiteit behoudt. En het beschermen en stimuleren van het Welsh als taal is daarbij belangrijk. Maar er blijven ook zaken die beter op Brits niveau kunnen worden geregeld: defensie en buitenlandse zaken bijvoorbeeld.”

Wales telt 3,1 miljoen inwoners. Zo’n 29 procent van hen, bijna 900.000 mensen, spreekt op zijn minst een klein beetje Welsh. Economisch gezien is Wales, met een bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking van zo’n 28.000 euro, armer dan het VK als geheel (circa 38.000 euro).

Drakeford, die een Labourregering leidt in Wales, streeft ernaar tweetaligheid op termijn volledig te normaliseren. Het is volgens hem belangrijk dat inwoners van Wales inzien dat hun Welshe identiteit naast een eventuele Britse kan bestaan. “Dit betekent niet dat iedereen zich precies even Brits als Welsh moet voelen”, verduidelijkt hij. Een dubbele nationale identiteit valt in dat opzicht te vergelijken met tweetaligheid: iemand spreekt een van de twee talen meestal ook iets beter dan de andere.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234