Zondag 19/05/2019

Factcheck

Nee, de welvaartsstaat staat niet op instorten door migratie

N-VA-voorzitter gooide de knuppel in het hoenderhok met zijn boodschap dat links moet kiezen tussen de grenzen openzetten of de sociale zekerheid veiligstellen. Beeld BELGA

Bedreigt de instroom van asielzoekers onze sociale zekerheid, zoals Bart De Wever (N-VA) waarschuwt? Vooralsnog onderstutten de feiten de stellingname niet. 

We moeten kiezen, schreef N-VA-voorzitter De Wever in een opiniestuk in De Morgen. Willen we een grote instroom migranten ontvangen? Of willen we het huidige niveau van de welvaartsstaat behouden? “Als we dat eerste pad kiezen, resten er ons twee opties: een gesloten sociale zekerheid die enkel toegankelijk is voor mensen die ertoe bijdragen of het ineenstorten ervan. De linkse gutmensch zal in zijn absolute goedheid net het tegenovergestelde bewerkstelligen van wat hij claimt te willen: de afbraak van de welvaartsstaat.”

De Wever is niet de eerste die deze keuze voorhoudt. Nobelprijswinnaar economie Milton Friedman, de man die het oor had van Amerikaans president Ronald Reagan, zei eind jaren 90 al dat landen ofwel open grenzen kunnen hebben, ofwel een welvaartsstaat, maar niet beide. 

Lees verder onder de grafiek.

Beeld GRAFIEK DM

Dezelfde stelling keert terug in het vaak aangehaalde werk van migratie-econoom George Borjas. De Harvard-econoom is degene die de term ‘aanzuigeffect’ op de kaart plaatste, als beschrijving voor de manier waarop asielzoekers ’shoppen’ tussen bestemmingslanden. De redenering is: hoe meer sociale voordelen in een bepaald land, hoe meer migranten erop af komen.

Transmigranten

Erg origineel is de stelling van De Wever dus niet . Maar belangrijker: klopt ze? De enigszins brutale financiële vraag die daarvoor beantwoord moet worden is: wat 'kost' een migrant, op lange termijn, aan de sociale zekerheid? 

Hierbij is het essentieel om te weten dat er verschillende groepen migranten zijn, die niet door mekaar gehaald mogen worden. Sinds 2008 zijn in België ongeveer 99.000 erkende vluchtelingen toegekomen, mensen die hun thuisland verlieten omwille van oorlog of politieke vervolging. Denk aan Syrische oorlogsslachtoffers. Hoe groot de groep erkende vluchtelingen in totaal is, over alle jaren heen, is niet geweten. Zij kunnen een beroep doen op de hele sociale zekerheid: ze krijgen een leefloon als ze geen werk vinden en gezondheidszorg als ze ziek zijn. Ze worden als een volwaardig deel van de maatschappij aanzien. 

Er is, op Vlaams Belang na, ook geen enkele politieke partij die hieraan wil tornen. Al uitte De Wever wel al zijn bedenkingen. In 2015 plaatste hij tijdens het openingscollege van UGent-politicoloog Carl Devos vraagtekens bij de Conventie van Genève, die onder meer de bescherming van oorlogsvluchtelingen regelt.

Hiernaast verblijven er in België ook enkele duizenden ‘transmigranten’ of economische gelukzoekers, mensen die migreren in de hoop op een beter leven elders. Zij vragen dus geen asiel aan. De Sudanezen die in het Brusselse Maximiliaanpark overnachten, behoren tot deze groep. Zij verblijven hier illegaal en kunnen in principe geen aanspraak maken op een sociaal vangnet, maar er zijn uitzonderingen. Hetzelfde geldt voor kandidaat-vluchtelingen die afgewezen zijn en zonder papieren hun leven hier voortzetten.

 “Als je hier zonder papieren bent, kan je aanspraak maken op dringende medische hulp. Als je kinderen hebt, mogen die naar school gaan. Als je werkt, al is dat in dat geval in het zwart, dan heb je recht op loon”, zegt migratiespecialist Johan Wets (KU Leuven). “Dat is ook een indirecte kost voor de maatschappij, maar dat is de schuld van de werkgever. Omdat hij iemand in het zwart laat werken, kan iemand anders niet in het wit werken, en betalen werkgever noch werknemer sociale bijdragen.”

Niet aan de bak

Een kosten-batenanalyse maken van beide onderscheiden groepen is niet makkelijk. Statistieken over de economische voor- en nadelen zijn schaars en moeilijk met mekaar te vergelijken. 

Wat wel duidelijk is: nieuwkomers hebben het meestal lastig om hier een baan te vinden. Zo leren cijfers van de Overheidsdienst Maatschappelijke Integratie dat 21.000 vluchtelingen momenteel genieten van een leefloon. Daarmee maken ze 15,8 procent van alle begunstigden uit. Erkende vluchtelingen blijven ook gemiddeld dubbel zo lang bij het OCMW als Belgen omdat ze vaak eerst een van de landstalen moeten leren voor ze aan de bak kunnen komen op de arbeidsmarkt. 

Binnen de groep leefloners is het aandeel vluchtelingen dus aanzienlijk. Daar tegenover staat dat het budget voor leeflonen maar een kleine fractie uitmaakt van de sociale zekerheid. Daarnaast bouwen vluchtelingen ook sociale rechten op in geval van werkloosheid of pensioen, of bij ziekte. 

Arbeidsmarktstatistieken bevestigen dat migranten het in het algemeen lastig hebben. Het steunpunt Werk berekende dat slechts 43 procent van de niet-Europese vrouwen die in ons land wonen een baan hebben. Bij de Belgische vrouwen is dat 66 procent. Ook niet-Europese mannen scoren slechter: 62 procent tegenover 73 procent. Feitelijke nuance: die percentages slaan op migranten in brede zin, niet enkel op erkende vluchtelingen.

Hoe dan ook, als het op tewerkstelling aankomt, is het volgens hoogleraar en arbeidsexpert Stijn Baert van de UGent duidelijk : “Het is een financieel gespannen situatie.” Al brengt hij hier meteen een belangrijke nuance bij aan: het hoeft niet per definitie zo moeilijk te gaan. In heel wat Europese lidstaten, waaronder in Nederland, ligt het aantal migranten die werken hoger. “Discriminatie, zowel op de arbeidsmarkt als op school, speelt daarin een rol”, vervolgt Baert. “Net zoals het feit dat onze sociale zekerheid nog altijd te weinig gevormd is naar het belonen van werk zoeken. Heel wat niet-Europese vrouwen zoeken niet eens een job. Je moet die mensen meer stimuleren om bij te dragen.”

Het beste onderzoek naar de 'sociale kost' van migranten, heeft al een respectabele leeftijd en komt uit Nederland. Daar maakte het Centraal Planbureau in 2003 een grote kosten-batenanalyse van de niet-Westerse immigrantenpopulatie. Die bestond toen voornamelijk uit gastarbeiders van de eerste generatie, vooral uit Turkije en Marokko en telt relatief weinig ‘echte’ vluchtelingen. Desondanks is de berekening nog wel relevant, omdat hij gebaseerd is op statistieken van arbeidsparticipatie, belastingafdrachten en afhankelijkheid van uitkeringen in vergelijking met de gemiddelde Nederlander. Het eindresultaat: een migrant met een niet-westerse  achtergrond die in Nederland arriveerde toen hij 25 jaar was, kostte de staat gedurende de rest van zijn leven gemiddeld 43.000 euro. De gemiddelde Nederlander van dezelfde leeftijd bracht 76.000 euro op.

Dat  migratie geld kost lijkt wel vast te staan. Hier gaat beleid over van kosten-batenanalyse in ethiek. De vraag is dan hoeveel geld opvang van vluchtelingen mag kosten. Dat is een politiek oordeel. 

Sudanezen opvangen

“Er zijn 37 miljoen Sudanezen, die ongetwijfeld elk een beter leven willen. Hebben wij de morele plicht die allemaal op te vangen? En wat met de rest van Afrika? (…) Mij goed als we ze opvangen, maar dan kunnen we ons sociaal systeem niet meer handhaven op het huidige niveau”, schreef De Wever in zijn opiniestuk. Theoretisch gezien heeft de N-VA-voorzitter hier gelijk, een open grenzenbeleid zou de sociale zekerheid diep ondergraven, maar in de praktijk is er geen enkele partij die hiervoor pleit. Ook niet ter linkerzijde. 

"De situatie van mensen zonder papieren aankaarten is niet hetzelfde als pleiten voor open grenzen", zegt Johan Wets. "De linkse partijen pleiten wel voor een humane aanpak, maar hoe vul je dat in? Door hen meer rechten te geven? Als je veel meer gaat aanbieden, zal je inderdaad een aanzuigeffect creëren, en dan maak je het probleem net groter. Het resultaat zou weleens het tegendeel kunnen zijn van wat je beoogt. Maar het niet aanpakken is echt niet humaan. Je moet een gulden middenweg vinden."

De enige situatie die we vandaag kunnen analyseren, is de situatie die zich vandaag voordoet. En die leert dat de opvang van vluchtelingen en transitomigranten inderdaad geld kost aan de sociale zekerheid. Maar claimen dat de instroom van asielzoekers momenteel dé sociale zekerheid ondergraaft, gaat te ver. Wie het grotere budgettaire plaatje van de sociale zekerheid bekijkt, merkt dat de kosten naar verhouding met het totaal meevallen.

In de federale begroting van 2018 lezen we dat er 91,3 miljard euro voorzien wordt voor de sociale zekerheid. Veruit de grootste brok, 45,5 miljard of zowat de helft van het totaal, gaat naar de pensioenen. Het Riziv krijgt 34,2 miljard om de gezondheidszorg en ziekte-uitkeringen te betalen. Voor de werkloosheidsuitkeringen is dit jaar 6,6 miljard euro voorzien. Het budget voor leeflonen is 1,1 miljard.

Van die bedragen gaat slechts een fractie naar vluchtelingen en sans-papiers. Zoals we eerder aangaven, is een kleine 16 procent van de 140.000 leefloners in ons land een vluchteling. Voor hen voorziet de begroting dit jaar 172 miljoen euro. Let wel, dat is niet het enige bedrag uit de sociale zekerheid dat naar vluchtelingen gaat. Ook van de pensioenen en werkloosheidsuitkeringen gaat een (klein) deel naar vluchtelingen, maar daarvan is niet bekend om welke som het precies gaat. Wat wel duidelijk is: de kosten voor de vergrijzing en het stijgend aantal langdurig zieken liggen een pak hoger.  

Volgens professor Wets voert Bart De Wever de foute discussie, omdat zijn focus op de economische kost van asielzoekers te kortzichtig is. “De discussie zou niet over het economische moeten gaan, het gaat veel breder. Dit is een ethisch vraagstuk: hoe groot mag die groep worden? Wat we nu meemaken, is de voorbode van wat de komende decennia gaat gebeuren. De politiek moet beslissingen nemen. Maar om dit echt aan te pakken, volstaat het niet om in Vlaanderen of België zaken te veranderen. Daarvoor zijn structurele maatregelen op Europees niveau nodig.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.