Woensdag 24/07/2019

Politiek

"Natuurlijk moet Steven Vandeput ontslag nemen"

Minister van Defensie Steven Vandeput. Beeld ID/ Bart Dewaele

Bij het ter perse gaan zat hij er nog. Maar de stoel van minister van Defensie Steven Vandeput (N-VA) wankelt. Hoe zit dat eigenlijk met ministeriële verantwoordelijkheid in België? "Mark Eyskens zei het al: België is geen democratie, maar een apenland."

Het is een vraag waar hij niet over hoeft na te denken. “Natuurlijk moet Steven Vandeput ontslag nemen”, zegt Luc Huyse (80), emeritus hoogleraar sociologie aan de KU Leuven en nestor der Vlaamse Wetstraat-watchers. “Na alles wat aan het licht kwam, kan hij niet aanblijven als minister van Defensie. Hier is sprake van groot bestuurlijk falen. Ik vond dat Hugo Camps dat deze week mooi heeft geformuleerd in uw krant: ‘Of Vandeput is een slapjanus, of hij kent de knepen van zijn doelgroep niet. Dan moet je gaan tuinieren.’ Ik zou dat niet zo cassant zeggen, maar ik ben het ermee eens.”

Ook voor Rik Van Cauwelaert (68), columnist bij De Tijd en oud-directeur van Knack, is het ontslag van Vandeput aangewezen. “Zijn geloofwaardigheid zal blijven afbrokkelen. Er zullen mailtjes blijven opduiken. Hij kan beter opstappen met de boodschap dat zijn opvolger deze zaak grondig moet uitklaren. Dan zou hij zijn geloofwaardigheid nog een beetje kunnen stijven.”

Van Cauwelaert is niet alleen waarnemer, maar ook kroongetuige in deze zaak. Twee jaar geleden schreef hij dat het “van politieke roekeloosheid” zou getuigen om toen al te beslissen over de vervanging van de F-16’s. “Officieel hebben de F-16’s een levensduur van 8.000 vlieguren”, wist Van Cauwelaert. “Maar Amerikaanse tests wezen uit dat die toestellen er probleemloos 12.000 aankunnen. Dat geeft de regering, die haar miljarden elders nodig heeft, een bijkomende reflectieperiode van ruim vijf jaar.”

Die column heeft Vandeput zeker gelezen, zegt Van Cauwelaert. “Hij was zelfs boos, dat werd mij te kennen gegeven vanuit zijn kabinet. Ik ben toen ook uitgenodigd voor een informeel gesprek met een aantal topmensen van het leger. En tijdens dat gesprek heeft niemand ontkend dat Lockheed Martin inderdaad studies had waaruit blijkt dat F-16’s langer meegaan dan eerst gedacht. Dat verbaast mij nu: dat zoveel mensen uit de lucht vallen. Elke journalist of politicus die de moeite had gedaan om de juiste bronnen te raadplegen, had dat kunnen weten.”

Daarom kan Vandeput beter opstappen, vindt Van Cauwelaert. “Hij bewijst zijn partij geen dienst door te blijven zitten. N-VA-voorzitter Bart De Wever probeert zijn minister nog te beschermen, maar wie donderdagavond in
Terzake goed luisterde, hoorde dat hij een slag om de arm houdt. ‘Ik zie op dit moment geen enkele reden waarom Steven Vandeput een stap opzij zou zetten’, zei De Wever. Op dit moment, dus. Daarmee sluit hij niet uit dat het later alsnog gebeurt.”

Rik Van Cauwelaert. Beeld Jef Boes

Pure partijpolitiek

Het strenge oordeel van Huyse en Van Cauwelaert is opmerkelijk. Zeker omdat ze het er ook over eens zijn dat staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken laatst gelijk had om géén ontslag te nemen. Voor Van Cauwelaert omdat Francken nooit echt gelogen heeft over de uitwijzingen naar Sudan, voor Huyse omdat “de leugen in de politiek” nu eenmaal “in vele gedaanten” voorkomt. Lees: als alle politici die ooit de waarheid geweld aandeden ontslag moeten nemen, dan houden we er geen meer over.

Bij Francken was overigens iets vreemds aan de hand. “Hoe meer mensen zijn ontslag vroegen, hoe sterker hij werd”, zegt Dave Sinardet (42), professor politieke wetenschappen aan de VUB. “Dat lijkt bij Vandeput niet het geval. Je merkt dat ook op sociale media: Francken kreeg enorm veel steun van partijgenoten en supporters, bij Vandeput is dat veel minder het geval. Het is duidelijk dat hij zwakker staat, ook in de partij. Maar Bart De Wever staat bekend om zijn loyauteit, en hij beslist of Vandeput blijft of niet.”

Theo Francken. Beeld Photo News

Het geldt voor alle partijen, zegt Sinardet. “Alleen als de partij schade dreigt op te lopen, zal een mandataris ontslag nemen. En het is de sterke man van de partij, meestal de voorzitter dus, die daarover beslist. België is een particratie.”

Hendrik Vuye, die sinds zijn vertrek bij N-VA in de Kamer de tweemansfractie Vuye & Wouters vormt met Veerle Wouters, heeft het ooit grondig bestudeerd. In tempore non suspecto, in 2010, toen hij nog geen politicus was, maakte hij als hoogleraar staatsrecht aan de universiteit van Namen in deze krant de balans op van de ministeriële ontslagen. Vuye vond het toen vreemd dat PS-minister Michel Daerden geen ontslag moest nemen, hoewel hij “een notoir dronkenlap” was en het revisorenkantoor van zijn eigen zoon overheidsopdrachten zou hebben bezorgd.

“Als je ziet welke ministers wel en welke geen ontslag hebben genomen in onze recente geschiedenis, dan valt daar geen lijn in te bespeuren”, zegt Vuye vandaag. “Een minister kan ontslag nemen om symbolische redenen, om een signaal te geven aan de bevolking. Of omdat hij niet meer over het nodige gezag beschikt. Of omdat hij een persoonlijke fout heeft gemaakt waarvoor hij juridisch verantwoordelijk is. Welnu, voor elk van die gevallen vind je in ons land een minister die ontslag nam en eentje die bleef zitten.”

En dat is een probleem, vindt Vuye. “Je zag het deze week opnieuw: in een democratie horen volksvertegenwoordigers te oordelen over ministers. Maar dat gebeurt niet. Het zijn de partijvoorzitters die dat doen. In deze particratie heeft de Kamer niets te zeggen. België is geen democratie, maar een apenland, Mark Eyskens zei het al.”

Complete kaalslag

Apenland. Het hoge woord is eruit. Het beruchte citaat van CD&V-senior Mark Eyskens dateert van 1991, toen hij minister van Buitenlandse Zaken was en weigerde ontslag te nemen nadat was gebleken dat zijn diensten een visum hadden uitgereikt aan een gezochte terrorist. In “een normaal land” had hij inderdaad ontslag moeten nemen, zei Eyskens toen in een Nederlandse krant. Maar niet in “een apenland” als België.

Zes jaar voor Mark Eyskens had de Franstalige christendemocraat Charles-Ferdinand Nothomb ook al geweigerd om op te stappen: na het Heizeldrama, waarbij tientallen mensen om het leven kwamen en honderden gewonden vielen, bleek dat de ministeriële verantwoordelijkheid van Nothomb enorm groot was. “Alles wat mis kon gaan, was daar misgegaan”, herinnert Van Cauwelaert zich. “Maar Nothomb was een koppigaard en wilde niet opstappen. Dat had ook te maken met de rivaliteit tussen Nothomb en de liberaal Jean Gol, die samen met hem in de regering zat. Later dat jaar is die regering, de vijfde geleid door Wilfried Martens, aan die rivaliteit ten onder gegaan.”

Charles-Ferdinand Nothomb in 1985, na het Heizeldrama. Beeld BELGAIMAGE

Eyskens en Nothomb: het zijn de twee voorbeelden die het vaakst worden aangehaald om aan te tonen dat Belgische politici zich soms vastklampen aan de macht. Zeker het Heizeldrama zou ook vandaag nog tot ontslag moeten leiden, vinden Sinardet, Huyse en Van Cauwelaert. “Daar was de verantwoordelijkheid duidelijk”, zegt Huyse. “Ik begrijp dan ook dat Jan Jambon en Koen Geens na de aanslagen in 2016 hun ontslag hebben overwogen. Al snap ik ook dat dat niet is doorgegaan. Er waren andere prioriteiten.”

Het ontslag van een minister is niet altijd de goede oplossing, vindt Huyse. Integendeel, misschien. Er was een periode in onze recente vaderlandse geschiedenis waarin politici zich niet vastklampten aan de macht, maar veel te snél ontslag namen. De analyse van dat mini-tijdperkje, de tweede helft van de jaren 90, maakte Huyse in zijn boek De opmars van de calimero’s – citaat: “Tussen 1994 en 1999 hebben 17 politieke topfiguren hun politieke en/of juridische verantwoordelijkheid in een dossier met ontslag betaald. Het lijkt wel alsof de Belgische politiek evolueert in de richting van een regime dat slordig omgaat met zijn human resources. Het gevaar van roofbouw op zelfs de jongste politieke generatie is niet denkbeeldig. De zoektocht naar absolute integriteit, zuiverheid en kwaliteit kan negatieve effecten hebben.”

Dat leek een complete kaalslag, blikt Huyse vandaag terug. “De slinger sloeg door. Ik heb toen, samen met socialistisch regeringscommissaris Freddy Willockx, gepleit voor twee vormen van remedie. Eén: zindelijk taalgebruik. Niet elke mislukking is een fiasco, niet elke affaire is een schandaal. En twee: gedeelde verantwoordelijkheid. Het gebeurt maar zelden dat één persoon verantwoordelijk is voor iets wat misgaat.”

Toen in 2003 het Antwerpse college van burgemeester en schepenen ontslag nam na de Visa-affaire – mandatarissen hadden persoonlijke aankopen gedaan met creditcards die bij hun ambt hoorden – vonden sommigen zelfs dat er “een zuiverheidswaan” heerste, een “opbod aan politieke ontslagen”. “Maar dat ontslag was toch vooral een afrekening binnen de Antwerpse sp.a”, weet Van Cauwelaert. “Net zoals bij Samusocial in Brussel vorig jaar kwam het neer op het oneigenlijk gebruik van overheidsmiddelen, maar dan minder ernstig. Dat Yvan Mayeur (PS) ontslag nam als burgemeester van Brussel, was niet meer dan normaal. Maar ik denk niet dat iets zoals de Visa- affaire vandaag tot het ontslag van een voltallig stadsbestuur zou leiden.”

Ongepaste tweets

De lijsten onderaan dit artikel – ‘Zij stapten op’, ‘Zij bleven zitten’ – zijn verre van volledig. Maar de belangrijkste namen staan erop. En gelet op de lange lijst ontslagen, valt het nogal mee met dat apenland. Dat er geen lijn in zit, zoals Vuye zegt, dat klopt wel. Dat het partijbelang bijna altijd vooropstond, klopt evengoed.

“Dat was in de jaren 90 ook zo”, aldus Sinardet. “Tijdens de Dutroux-affaire heerste er een pre-revolutionair klimaat. Het wantrouwen was enorm: mensen hadden het gevoel dat hooggeplaatsten criminelen de hand boven het hoofd hielden en eisten transparantie. Het ontslag van Stefaan De Clerck en Johan Vande Lanotte moet in die context worden gezien. Dat was een symbolisch ontslag. Ook het ontslag van Karel Pinxten en Marcel Colla was puur partijbelang: het paste in de verkiezingscampagne die volop aan de gang was tijdens de dioxinecrisis: SP en CVP moesten tonen dat ze het serieus namen.”

Toch is de andere lijst minstens even veelzeggend, vindt Sinardet. In België overleef je als minister makkelijker een crisis dan in vele buurlanden. “Ik denk dat andere Europese landen strenger zijn. In Noorwegen nam onlangs een rechtse minister ontslag omdat ze op Facebook had gepost dat linkse partijen de rechten van terroristen belangrijker achten dan die van de slachtoffers. En nu ligt dat gevoelig in Noorwegen, omdat Anders Breivik het in 2011 op linkse jongeren gemunt had, maar toch: bij ons passeren zulke tweets aan de lopende band, en kraait er geen haan naar.”

Of denk aan de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken die onlangs ontslag nam omdat hij een ontmoeting met de Russische president Poetin had verzonnen. “In ons land zou een minister daar nog mee kunnen wegkomen”, zegt Sinardet.

Dat de politieke zeden in Nederland strenger zijn, kan Rik Van Cauwelaert beamen. “Na een rapport over de Nederlandse betrokkenheid bij de massamoord in Srebrenica nam de socialistische premier Wim Kok zelfs vlak voor de verkiezingen nog ontslag. Ik denk dat die strengere deontologie eigen is aan protestantse landen, zoals ook Engeland en Duitsland dat zijn. In katholieke landen zoals Frankrijk, België en Italië kunnen politici zich toch net iets meer permitteren. (lacht) Dat is toch het voordeel: katholieken kunnen te biecht gaan als ze iets mispeuterd hebben, dan zijn er ook vanaf.”

ZIJ STAPTEN OP

1955 - Adolphe Van Glabbeke (Liberale Partij) neemt ontslag als minister van Openbare Werken omdat hij zijn schoonbroer heeft begunstigd.

1973 - Edward Anseele jr. (BSP) neemt ontslag als minister van PTT (Post Telegraaf en Telefoon) na een corruptieschandaal.

1994 - Leo Delcroix (CVP) neemt ontslag als minister van Defensie omdat hij postbodes in het zwart had laten werken aan zijn villa in Frankrijk.

1995 - Frank Vandenbroucke (SP) neemt ontslag als minister van Buitenlandse Zaken omdat hij als partijvoorzitter smeergeld van Agusta had willen laten verbranden.

1998 - Stefaan De Clerck (CVP) en Johan Vande Lanotte (SP) nemen ontslag als ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken na de ontsnapping van Marc Dutroux.

1998 - Louis Tobback (SP) neemt ontslag als minister van Binnenlandse Zaken nadat Semira Adamu bij haar gedwongen uitwijzing om het leven is gekomen.

Louis Tobback in 1998. Beeld BELGA

1999 - Karel Pinxten (CVP) en Marcel Colla (SP) nemen ontslag als ministers van Landbouw en Volksgezondheid tijdens de dioxinecrisis.

2001 - Johan Sauwens (VU) neemt ontslag als Vlaams minister van Binnenlandse Aangelegenheden omdat hij een feest van oud-Oostfronters heeft bezocht.

Johan Sauwens in 2001. Beeld BELGA

2002 - Magda Aelvoet (Agalev) neemt ontslag als minister van Volksgezondheid omdat ze een in haar partij omstreden wapenlevering aan Nepal mee heeft goedgekeurd.

Magda Aelvoet in 2002. Beeld BELGA

2007 - Fientje Moerman (Open Vld) neemt ontslag als Vlaams vice-ministerpresident vanwege onregelmatigheden met studieopdrachten.

2008 - Jo Vanderdeurzen (CD&V) neemt tijdens Fortisgate ontslag als minister van Justitie en laat op die manier de facto de regering-Leterme vallen.

2013 - Steven Vanackere (CD&V) neemt ontslag als minister van Financiën omdat zijn onpartijdigheid in een deal tussen het ACW en staatsbank Belfius ter discussie staat.

Steven Vanackere. Beeld belga

2016 - Annemie Turtelboom (Open Vld) neemt ontslag als Vlaams vice-ministerpresident omdat haar Turteltaks de partij beschadigt.

2016 - Jacqueline Galant (MR) neemt na de aanslagen op 22 maart ontslag als minister van Mobiliteit omdat ze de veiligheid van onze luchthavens zou verwaarloosd hebben.

ZIJ BLEVEN ZITTEN

1985 - Charles-Ferdinand Nothomb (PSC) weigert op te stappen als minister van Binnenlandse Zaken na het Heizeldrama.

1991 - Mark Eyskens (CVP) weigert op te stappen als minister van Buitenlandse Zaken nadat zijn diensten terrorist Walid Khaled een visum hebben gegeven.

2006 - Laurette Onkelinx (PS) neemt na de ontsnapping van de Turkse DHKP-C-militante Fehriye Erdal geen ontslag als minister van Justitie.

Laurette Onkelinx in 2006. Beeld BELGA

2010 - Michel Daerden (PS) blijft aan als minister van Pensioenen ofschoon hij in kennelijke toestand de senaat toespreekt en verdacht wordt van nepotisme.

Michel Daerden in 2010. Beeld Pierre HAVRENNE/PACHACAMAC

2016 - Jan Jambon (N-VA) en Koen Geens (CD&V) bieden na de aanslagen van 22 maart vergeefs hun ontslag aan als ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie.

2017 - Theo Francken (N-VA) overleeft een crisis waarbij sommigen zijn ontslag vragen omdat hij gelogen zou hebben tegen de premier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden